មេរៀនទី៨ (សង្ខេបមេរៀន) វេយ្យាករណ៍៖ ពាក្យផ្សំ

* ពាក្យ ជាឯកតានៃល្បះ ។ ឧទាហរណ៍៖ សិស្សទៅសាលា ។ យើងឃើញថាល្បះនេះមានឯកតាបី គឺ សិស្ស ទៅ សាលា ។ ឯកតានីមួយៗសុទ្ធតែមានន័យច្បាស់លាស់នេះគេហៅថា “ពាក្យ” ។

* កំណើតពាក្យមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា៖
- សើម ជាពាក្យឫស    របស់ពាក្យសន្សើម
- ខូច   ជាពាក្យឫស    របស់ពាក្យកំហូច
- កាយ ជាពាក្យឫស    របស់ពាក្យកំណាយ
ពាក្យផ្សំ គឺជាពាក្យដែលកើតឡើងដោយការយក ពាក្យពីរ ឬច្រើនមកដាក់បញ្ចូល ឬដាក់ជាប់គ្នា។

* ពាក្យផ្សំមានពីរបែប គឺ ៖
- ពាក្យផ្សំបែបទី១ ពាក្យបន្ថែមដើម និងពាក្យបន្ថែមចុង។
- ពាក្យផ្សំបែបទី២ ពាក្យដែលបានមកពីការផ្សំពាក្យក្នុង ថ្នាក់ពាក្យតែមួយ ឬក៏ផ្សំជាមួយពាក្យក្នុងថ្នាក់ពាក្យដទៃទៀត។

ពាក្យផ្សំបែបទី១

ក. ពាក្យបន្ថែមដើម
*គឺពាក្យសម្រាប់បន្ថែមខាងដើមពាក្យឫសមានដូចជា៖
- ការ     +        សិក្សា      (កិ)    > ការសិក្សា
- ការ     +        អប់រំ        (កិ)    > ការអប់រំ
- ការ     +        ប្រឡង    (កិ)   > ការប្រឡង
- ការ     +        ព្យាយាម  (ក)   > ការព្យាយាម
- ជន     +        បរទេស   (ន)   > ជនបរទេស
- ជន     +        សុចរិត    (ន)   > ជនសុចរិត
- ជន     +        កំណាញ់  (ន)  > ជនកំណាញ់
- ជន     +        កំហូច      (ន)  > ជនកំហូច

ខ. ពាក្យបន្ថែមចុង
* គឺពាក្យសម្រាប់បន្ថែមខាងចុងពាក្យឫសមានដូចជា៖
“កម្ម” សម្រាប់សម្គាល់សកម្មរបស់នាម ។ ឧទាហរណ៍៖ ផលិតកម្ម វិវាទកម្ម ពលិកម្ម សិប្បកម្ម
- “កិច្ច” សម្រាប់សម្គាល់សកម្មដែលតម្រូវឱ្យធ្វើ។ ឧទាហរណ៍៖ កាតព្វកិច្ច ករណីយកិច្ច
បដិសណ្ឋារកិច្ច ភារកិច្ច...។
- “ភាព” សម្គាល់សភាពទូទៅទោះល្អក្តី ឬអាក្រក់ក្តី។ ឧទាហរណ៍៖ មិត្តភាព ជីវភាព
មនុស្សភាព ស្ថានភាព
- “ធម៌” សម្រាប់សម្គាល់សកម្មល្អ។ ឧទាហរណ៍៖ មនុស្សធម៌ សីលធម៌ គុណធម៌...
- “ករ” ឬ “ការី”សម្គាល់នាមការក៍(ប្រាប់មុខងារ ឬមុខរបរអ្វីមួយ)។ ឧទាហរណ៍៖ កម្មករ កសិករ វិចិត្រករ បេឡាធិការី...
- “ជន បុគ្គល បុរស នារី” សម្រាប់សម្គាល់នាមការក៍ បញ្ជាក់ពីសភាពលក្ខណៈបែបណាមួយ ។
ឧទាហរណ៍៖ វីរជន អច្ឆរិយបុគ្គល វិរបុរស វិរនារី...។
- “វិទូ” សម្រាប់សម្គាល់អ្នកមានវិជ្ជាខ្ពង់ខ្ពស់។ ឧទាហរណ៍៖ ទស្សនវិទូ គណិតវិទូ រូបវិទូ ភាសាវិទូ...។

ពាក្យផ្សំបែបទី២

ពាក្យដែលបានមកពីការផ្សំពាក្យ ក្នុងថ្នាក់ពាក្យតែមួយ ឬក៏ផ្សំជាមួយពាក្យក្នុងថ្នាក់ពាក្យ
ដទៃទៀត។
*ពាក្យផ្សំដែលចេញពី នាម + នាម
- ជើងគោ, ជើងចាប, ជើងមាន់,ជើងក្រាស
- ដំឡូងវល្លិ, ដំឡូងដៃខ្លា, មេអណ្តើក, អំពិលអាចន៍ឆ្មា, ភ្លៅកង្កែប, ដំឡូងពស់
* ពាក្យផ្សំដែលចេញពី នាម + គុណនាម
- ឈើត្រង់, ឈើទាល, ឈើស្រួច, ទឹកខ្មៅ, ដីស, ខ្មៅដៃ
* ពាក្យផ្សំដែលចេញពី នាម + កិរិយា
ត្បាលកិន, ក្តារ, ដែកខួង, ដែកឆាប, ដែកឈូស, ដែកគាស់
* ពាក្យផ្សំដែលចេញពី គុណនាម + នាម
ក្តៅចិត្ត, ឆ្កួតចិត្ត, សប្បាយចិត្ត, ធ្ងន់ត្រចៀក...
* ពាក្យផ្សំដែលចេញពី កិរិយា + នាម
ដើរតួ, ទាញព្រ័ត្រ, ចាប់ចិត្ត, បូតសណ្តែក, ចុះប្រេង, បាក់សាច់, បាក់ផ្តៅ, បាក់ដំឡូង កាច់សង្រែក...។

       ពាក្យផ្សំ គឺជាពាក្យដែលកើតឡើងដោយការយកពាក្យពីរ ឬច្រើនមកដាក់ឱ្យនៅជាប់ក្បែរគ្នា ហើយពាក្យនោះមានន័យផ្សេង ពីពាក្យឫសដើម និងពាក្យបន្ថែមដើម ឬពាក្យបន្ថែមចុង។