មេរៀនទី៣ (សង្ខេបមេរៀន) អំណានទី២៖ រឿង កំណើតរាជធានីភ្នំពេញ

❶ ព័ត៌មានសង្ខេប

       ទីក្រុងភ្នំពេញ ចាប់ផ្ដើមស្ថាបនាលើកដំបូងបង្អស់នៅពុទ្ធសតវត្សទី២១ គ្រិស្ដសតវត្សទី១៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបរមរាជាពញាយ៉ាតគឺ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌​។

❷ សិក្សាពាក្យគន្លឹះ

- ចតុមុខ          (ន) មុខបួន។
- ជយ              (ន) ទឹកដីមានជោគជ័យ។
- ទេវរូប            (ន) រូបតំណាងទេវៈ។
- ព្រះពុទ្ធរូប       (ន) រូបតំណាងព្រះពុទ្ធ។
- ស្តុកស្តម្ភ        (គុ) បរិបូណ៌ មានច្រើន។
- ស្ថាបនា          (កិ) កសាង សាងសង់។
- អាសនៈ         (ន) កន្លែងអង្គុយ។

❸ អត្ថបទ រឿងដើមកំណើតក្រុងភ្នំពេញ

       ភ្នំដែលសន្មតជានាមទីក្រុងរបស់ខ្មែរ គឺក្រុងភ្នំពេញសព្វថ្ងៃ កើតមានតាំងពីមុនពេលស្ថាបនាព្រះរាជវាំង ដោយមានរឿងតំណាលថាក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ(គ.ស. ១៣៧២) មានយាយចាស់ម្នាក់ឈ្មោះ“ពេញ” ជាអ្នកមានភោគសម្បត្តិបរិបូណ៌ មានលំនៅៗក្បែរមាត់ច្រាំងទន្លេបួនមុខ។ ផ្ទះគាត់សង់នៅលើទួលមួយខាងកើតភ្នំតូចមួយ។ ថ្ងៃមួយ ទីនោះមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង ទឹកទន្លេជន់លិចរហាចរហឹម ដូនពេញគាត់ចុះទៅកំពង់ទឹកស្រាប់តែឃើញដើមគគីរមួយធំអណ្ដែតមកក្បែរច្រាំង ហើយដោយអំណាចទឹកហូរសងចុះឡើង ដើមគគីរនោះចេះតែអណ្ដែតវិលវល់នៅក្បែរមាត់ច្រាំងនោះ។

       លុះដូនពេញឃើញដូច្នោះ ក៏ប្រញាប់រត់ទៅអំពាវនាវហៅអ្នកជិតខាងឱ្យមកជួយទាញយកគគីរនោះ។ អ្នកជិតខាងក៏នាំគ្នាយកពួរទៅចង ហើយអូសរំកិលបន្តិចម្ដងៗទាល់តែមកដល់លើមាត់ច្រាំង។ ពេលដែលដូនពេញយកកំណាត់ឈើទៅកោសកៀរសម្អាតភក់ចេញ គាត់បានឃើញក្នុងប្រហោងឈើគគីរនោះមានព្រះពុទ្ធរូប៤ព្រះអង្គតូចៗ ធ្វើអំពីសំរឹទ្ធិ និងទេវរូបមួយអង្គទៀត ធ្វើអំពីថ្ម ទេវរូបនោះទ្រង់ឈរ ព្រះហស្តម្ខាងទ្រង់ដំបង ព្រះហស្តម្ខាងទៀតទ្រង់ស័ង្ខ ព្រះកេសាបួង។ ដូនពេញនិងអ្នកជិតខាងដែលទៅជួយមានសេចក្ដីត្រេកអរណាស់ ដោយរើសបានរបស់ជាទីគោរព ក៏នាំគ្នាដង្ហែព្រះបដិមាទាំងនោះមកដល់ផ្ទះដូនពេញ ហើយដូនពេញចាត់ការសង់ខ្ទមមួយតូច តម្កល់ជាបណ្ដោះអាសន្ន ។ ថ្ងៃក្រោយមកដូនពេញអំពាវនាវឱ្យអ្នកជិតខាង ជួយលើកដីពូនភ្នំដែលនៅខាងលិចផ្ទះគាត់នោះឱ្យទៅភ្នំធំមែនទែន។ បន្ទាប់ពីនោះគាត់ឱ្យអារឈើគគីរធ្វើជាសសរវិហារ ដែលគាត់បម្រុងនឹងសង់លើភ្នំនោះ ។ ក្នុង គ.ស. ១៣៧២ ដូនពេញនឹងអ្នកស្រុកជាច្រើនអ្នកស្រុះស្រួលបបួលគ្នាសាងវិហារមួយខ្នង ប្រក់ស្បូវភ្លាំង នៅលើកំពូលភ្នំនោះ ហើយគាត់ដង្ហែព្រះពុទ្ធរូបសំរឹទ្ធិ៤ ព្រះអង្គ ទៅតម្កល់ទុកក្នុងវិហារនោះ ។

       ចំណែកទេវរូបថ្ម១អង្គ គាត់ដង្ហែទៅតម្កល់ទុកលើអាសនៈមួយនៅជើងភ្នំខាងកើត ហើយដោយគាត់យល់ថា ទេវរូបនោះអណ្ដែតទឹករសាត់មកពីស្រុកលាវ នឹងមានបែបភាពដូចជាលាវ គាត់ក៏បានសន្មតនាមថា“អ្នកតាព្រះចៅ”។ នាមចាប់មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលសាងវិហាររួចហើយ គាត់និមន្តព្រះសង្ឃមកគង់លើជើងភ្នំនោះក្នុងទិសខាងលិច ទើបកើតមានឈ្មោះថា“វត្តភ្នំដូនពេញ” ដែលសព្វថ្ងៃនេះ ហៅកាត់ខ្លីថា “វត្តភ្នំ” ហើយទីភូមិនោះ គេហៅថា ភ្នំពេញ តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ឯព្រះពុទ្ធរូប ៤ ព្រះអង្គ និងអ្នកតាព្រះចៅនោះបានបញ្ចេញឥទ្ធិឫទ្ធីឱ្យឃើញពូកែស័ក្ដិសិទ្ធណាស់។ អ្នកណាបន់ស្រន់ក៏បានសម្រេចដូចបំណងពិត(នេះជំនឿរបស់អ្នកស្រុក)។ នេះហើយជាដើមកំណើតក្រុងភ្នំពេញ ដែលក្រោយពីនោះរវាង ៦០ ឆ្នាំ បានកើតជាទីក្រុងរបស់ស្ដេចខ្មែរយ៉ាងស្ដុកស្ដម្ភ។