បទភុជង្គលីលា មានន័យថាបទកំណាព្យដែលបុព្វបុរសខ្មែរយើងតាក់តែងឡើងសម្រាប់រៀបរាប់ពីដំណើរចរលីលា រៀបរាប់ពីសម្រស់ព្រៃព្រឹក្សា ឬសរសើរពីធម្មជាតិ ឬរៀបរាប់ពីកិច្ចការណាមួយ។ ពោល គឺមានន័យថា បទនាគដើរ ឬដំណើរនាគ។
*អត្ថបទកាព្យខាងក្រោម៖
ធ្វើការផងណាប្រើខំ ទោះត្បាញចាក់ដំ នាងខំឱ្យហើយ។
កុំទុកទៅមុខទៀតឡើយ ចាំថាបង្ហើយ កម្រណាស់ណា។
ទោះធ្វើហូលគោមព្រែផ្កា ដាក់ត្បាញហើយណា បានស្រេចសឹមធ្វើ។
ធ្វើឱ្យកើតកេរ្តិ៍ប្រសើរ ហើយកុំឱ្យដើរ លេងផ្ទះគេណា។
ឱ្យស្ងួនខ្លឹមខ្លួនរក្សា នាងខំធ្វើការ ទាន់ខ្លួនក្រមុំ។
មានប្តីបានអ្វីជាខំ រវល់កូនយំ កម្រចេះឆ្លៀត។
ព្រួយចិត្តគំនិតចង្អៀត មួយហើយមួយទៀត យំទាតែឆី។
រឹងព្រួយទាំងមួយទាំងពីរ រកបានឱ្យស៊ី ទើបវាបាត់មាត់។
ក. រង្វាស់កាព្យ
រង្វាស់កាព្យ គឺជាការរាប់ចំនួនព្យាង្គដែលមាននៅក្នុងឃ្លា និង ការរាប់ចំនួនឃ្លាដែលមាននៅក្នុងវគ្គនីមួយៗ។
ឧទាហរណ៍៖
ធ្វើការផងណាប្រើខំ ទោះត្បាញចាក់ដំ នាងខំឱ្យហើយ ។
កុំទុកទៅមុខទៀតឡើយ ចាំថាបង្ហើយ កម្រណាស់ណា ។
- ក្នុង១វគ្គ មាន៣ ឃ្លា
- ឃ្លាទី១ មាន៦ ព្យាង្គ
- ឃ្លាទី២ មាន៤ ព្យាង្គ
- ឃ្លាទី៣ មាន៤ ព្យាង្គ។
ខ. ចំណាប់ចួន
បទភុជង្គលីលា មានចំណាប់ចួនដូចខាងក្រោម៖
*ចួនក្នុងវគ្គ
- ព្យាង្គទី៦ នៃឃ្លាទី១ ចួននឹងព្យាង្គទី៤ នៃឃ្លាទី២
- ព្យាង្គទី៤ នៃឃ្លាទី៣ ក្នុងវគ្គទី១ ចួននឹងព្យាង្គទី៦ នៃឃ្លាទី១ ក្នុងវគ្គទី២
- ព្យាង្គទី៤ នៃឃ្លាទី២ ក្នុងវគ្គទី២ ។
*ចួនឆ្លងវគ្គ
- ព្យាង្គទី៤ នៃឃ្លាទី៣ ក្នុងវគ្គទី១ ចួននឹងព្យាង្គទី៦ នៃឃ្លាទី១ និងព្យាង្គទី៤ នៃឃ្លាទី២ ក្នុងវគ្គទី២។
គ. ចង្វាក់
ការសូត្រកំណាព្យបទនេះ គេត្រូវលើកដាក់សំឡេង តាមដំណើរចរលីលា(នាគ) ទន់ភ្លន់ទំនងដូចជានាគលូនដែរ ឬដំណើរដូចទឹករលកពេលមានខ្យល់ជំនោរ។ ការសូត្រត្រូវទម្លាក់សំឡេងលើព្យាង្គទី២ និងទី៤ រៀងរាល់ឃ្លា។
ឃ. បរិយាកាស
បទភុជង្គលីលាមានលក្ខណៈទន់ភ្លន់ បុរាណប្រើបទនេះក្នុងពេលដែលមានដំណើរចរលីលា។ ជួនកាលក៏ប្រើសម្រាប់ការរាប់រៀបព្រៃព្រឹក្សា ឬសរសើរពីសម្រស់ធម្មជាតិជាដើម។
សរុបមក បទភុជង្គលីលា គឺជាកំណាព្យមួយប្រភេទដែលបុព្វបុរសអ្នកនិពន្ធខ្មែរ។ យើងបានបង្កើតឡើងសម្រាប់រៀបរាប់ពីដំណើរចរលីលា រៀបរាប់ពីព្រៃព្រឹក្សា ឬសរសើរពីសម្រស់ធម្មជាតិរៀបរាប់ដំណើរកិច្ចការនានាជាដើម។
