មេរៀនទី១ (សង្ខេបមេរៀន) អំណាន៖ ពុទ្ធប្រវត្តិសង្ខេប

       ព្រះសិទ្ធត្ថ(ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៥កើត ពេញបូណ៌មី ខែអាសាឍ ឆ្នាំរកា មុនពុទ្ធសករាជ ៨០ឆ្នាំ។ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទសុទ្ធោទនៈ និងព្រះនាងសិរិមហាមាយា ព្រះរាជានៃសក្ស: នគរកបិលពស្ដុ ដែនសក្កៈ គឺប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ែកខាងត្បូងតំបន់នេប៉ាល់។ ព្រះអង្គប្រសូត្រនៅថ្ងៃសុក្រ១៥កើត ពេញបូណ៌មី ខែពិសាខ ឆ្នាំច នៅក្រោមដើមសាលព្រឹក្សក្នុងព្រៃលុម្ពិនី ដែលស្ថិតក្នុងអាណាខេត្ត នៃប្រទេសនេប៉ាល់ ជិតព្រំប្រទល់នេប៉ាល់ និងឥណ្ឌាសម័យបច្ចុប្បន្ន។ នៅពេលព្រះអង្គព្រះជន្មបាន១៦ ព្រះវស្សាព្រះអង្គរាជាភិសេក ជាមួយព្រះនាងពិម្ពាយសោធរា ដែលមានព្រះជន្មដំណាលគ្នា។ ព្រះបិតាបានចាត់ឱ្យសង់ប្រាសាទបីថ្វាយព្រះអង្គ តម្រូវទៅតាមរដូវទាំងបី(ក្តៅ-រងា-រំហើយ)។

ខ. ការយាងចេញសាងព្រះផ្នួស

       ព្រះអង្គកើតក្ដីសង្វេគហើយទ្រង់ពិចារណាឃើញច្បាស់ពីបញ្ហាជីវិតរបស់មនុស្សលោក ​នៅពេលនោះព្រះអង្គបានទតឃើញទេពនិម្មិត៤យ៉ាង គឺ៖
- លើកទី១ ទតឃើញមនុស្សជរា
- លើកទី២ ទតឃើញមនុស្សឈឺ
- លើកទី៣ ទតឃើញមនុស្សស្លាប់
- លើកទី៤ ទតឃើញព្រះសង្ឃ(មនុស្សបួស)។

       ទេពនិមិ្មតទាំង៤ ប្រភេទនេះដែលនាំឱ្យព្រះអង្គសោមនស្សចង់សាងភ្នួស។​ ព្រះជន្ម​២៩ឆ្នាំទ្រង់​ចេញ​ទៅ​សាង​ព្រះផ្នួស​ក្នុង​ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ពេញបូណ៌មី ខែអស្សុជ ឆ្នាំថោះ នាឆ្នេរស្ទឹងអនោមា នៅថ្ងៃដែលព្រះរាជបុត្រ​ទ្រង់​ប្រសូត​នោះ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ព្រះផ្នួស ​ហើយទ្រង់​ស្វែង​រក​មោក្ខធម៌​​​​​ដោយមានព្រាហ្មណ៍កោណ្ឌញ្ញ និងកូនព្រាហ្មណ៍​៤នាក់ មានសទ្ធាជ្រះថ្លាទៅបួសដែរ ហើយតាមបម្រើព្រះអង្គ។

គ. ការបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ

       ក្រោយ​ពេល​ទ្រង់​លះ​ការ​ប្រព្រឹត្ត​ទុក្ករកិច្ច៦វស្សា ទ្រង់​ក៏បានត្រាស់​ជា​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ប្រាកដ​ឡើង​ក្នុង​លោក នៅ​ថ្ងៃ​ពុធ ១៥កើត ពេញបូណ៌មី​ ខែពិសាខ ឆ្នាំរកា ក្នុងព្រះជន្ម៣៥វស្សាក្រោម​ពោធិព្រឹក្ស​១ដើម នៅខាងលិច​ស្ទឹង​នេរញ្ចរ នា​មណ្ឌលគយា ដែល​សព្វ​ថ្ងៃ​ហៅ​ “​ពុទ្ធគយា” ឋិត​នៅ​ចម្ងាយ​ជាង​១០ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ ខាង​ត្បូង​ក្រុង​គយា ក្នុង​រដ្ឋ​ពិហារ ប្រទេសឥណ្ឌា។

ឃ. ការបំពេញពុទ្ធកិច្ចទាំង៥ យ៉ាងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ

       បន្ទាប់ពីបានត្រាស់ដឹងនូវធម្មាសម្ពោធិញ្ញាណហើយ ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនា ទូន្មានសត្វលោកដោយពុំប្រកាន់វណ្ណៈឡើយ។ អស់រយៈកាល៤៥ឆ្នាំ ព្រះអង្គតែងបំពេញពុទ្ធិកិច្ច៥ប្រការជានិច្ចគឺ៖
១. ពេលព្រឹក ទ្រង់និមន្តបិណ្ឌបាត្រ
២. ពេល​រសៀល ទ្រង់​សម្ដែង​ធម៌​ទេសនាដល់ពុទ្ធបរិស័ទ
៣. ពេលព្រលប់ ទ្រង់ប្រទានឱវាទដល់ភិក្ខុសង្ឈ
៤. នៅពេលកណ្តាលអធ្រាត្រ ទ្រង់ដោះស្រាយប្រស្នានៃពពួកទេវតា
៥. នៅពេលជិតភ្លឺ ទ្រង់ប្រមើលទតនូវសត្វលោកមានភ័ព្វសំណាង និងឥតភ័ព្វ។

ង. ការចូលបរិនិពាន្វរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ

       នៅថ្ងៃទី១៥ កើតពេញបូណ៌មី ខែមាឃ ឆ្នាំម្សាញ់(វស្សាទី៤៥) ព្រះអង្គបានដាក់អាយុសង្ខារដោយប្រកាសថា ៣ខែទៀត ព្រះអង្គនឹងចូលបរិនិព្វាន។ ព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន នៅថ្ងៃអង្គារ ១៥កើត ពេញបូណ៌មី ខែពិសាខ ឆ្នាំម្សាញ់ (៥៤៣ មុន គ.ស.) ក្នុងព្រះជន្ម ៨០ ព្រះវស្សា ក្រោម​ដើម​សាលព្រឹក្ស​ទាំងគូរ នៅ​ខាង​លិច​ក្រុង​កុសិនារា គឺ​កុសិនគរៈ ឬភស្សិ ដែលឋិត​នៅចម្ងាយ៩ គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ក្រុង​គោរក្ខបូរ នៅរដ្ឋ​ឧត្ដរប្រទេស នាប្រទេស​ឥណ្ឌាសម័យ​បច្ចុប្បន្ន។