ជំពូកទី២ វប្បធម៌សន្តិភាព
មេរៀនទី៥ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន
ព្រះពុទ្ធសាសនាមានដើមកំណើតនៅប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសតវត្សតី៦ មុនគ.ស. ។ នៅក្រៅប្រទេសព្រះពុទ្ធសាសនាមានការរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដូចជាប្រទេស ស្រីលង្កា នេប៉ាល់ មីយ៉ាន់ម៉ា(ភូមា) ឡាវ កម្ពុជា ថៃ ចិន ជប៉ុន ម៉ុងកូលី វៀតណាម...។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែកចេញជាពីរនិកាយគឺ និកាយហីនយាន និង និកាយមហាយាន។
១. ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន
ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ឬហៅថា អចរិយវាទ ជាសាសនាមានវិន័យធូរស្រាល ឬជាយានធំដែលអាចផ្ទុកសត្វលោកបានច្រើនគ្នាទៅកាន់គោលដៅត្រឹមព្រះពោធិសត្វ ដែលអាចជួយណែនាំប្រោសសត្វលោកបាន។
សាសនាមហាយានគោរពព្រះពោធិសត្វជាងព្រះពុទ្ធ ព្រោះពួកគេយល់ថា ព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វានហើយ មិនអាចជួយយឺតយោង ឬដឹកនាំមនុស្សឱ្យទៅនិព្វានបានទេ មានតែព្រះពោធិសត្វទេទើបជួយបាន ដោយសារព្រះពោធិសត្វមិនទាន់ត្រាស់ដឹង មិនទាន់ចូលនិព្វាន ។
ពុទ្ធសាសនាមហាយាននៅក្នុងសង្គមខ្មែរពីអតីតកាល គោរពព្រះពោធិសត្វដូចជា ៖
លោកេស្វារៈឬលោកិស្វរៈ
បញ្ចុស្រី មៃត្រេយ ប្រាជ្ញាបារមិតា
ឯសាសនាមហាយានចិន វៀតណាម គោរពព្រះមឹឡឹ ឬ
ព្រះសិអារ្យមេត្រី ព្រះនាងគង់ស៊ីអ៊ីម ។ល។
២. អត្ថិភាពនៃពុទ្ធសាសនាមហាយានក្នុងសង្គមខ្មែរ
ព្រះពុទ្ធសាសនិកនិកាយមហាយានមានអត្ថិភាពនៅក្នុងសង្គមខ្មែរតាមសម័យកាលជាបន្តបន្ទាប់
ដូចខាងក្រោម៖
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទកនិស្កៈនៅប្រទេសឥណ្ឌា ព្រះពុទ្ធ សាសនាមហាយានត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយចេញជាពីរផ្លូវគឺ ផ្លូវអាស៊ីកណ្ដាលនិងចិន ដែលផ្លូវនេះឧបត្ថម្ភដោយ ព្រះអង្គផ្ទាល់ ឯផ្លូវមួយទៀតឆ្ពោះទៅអាស៊ីមិនមានអ្នកឧបត្ថមទេ គឺផ្សព្វផ្សាយតាមសទ្ធារៀងៗខ្លួន និងតាមពួកអ្នកជំនួញ ។
នៅសម័យបុរេប្រវត្តិ សម័យនគរភ្នំប្រទេសខ្មែរមិនទាន់ មានលទ្ធិសាសនាមហាយាននៅឡើយ ។
នៅសម័យទាំងពីរនេះប្រទេសខ្មែរ បានទទួលយកវប្បធម៌ពុទ្ធសាសនាហីនយាន សាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬព្រហ្មញ្ញសាសនា ។
នៅចុងសតវត្សទី៧ នៅសម័យចេនឡាព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានត្រូវបាននាំចូលមកផ្សព្វផ្សាយនៅប្រទេសខ្មែរ ហើយមានការរីកលូតលាស់នៅសតវត្សទី១៣ ដែលគេប្រទះឃើញមាន
រូបបដិមាពោធិសត្វលោកកេស្វរៈ នៅក្រមួនស(កម្ពុជាក្រោម) និងនៅប្រាសាតាកៀម
(ខេត្តសៀមរាប)។
នៅចុងសតវត្សទី ៩ នៃសម័យមហានគរ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ បានឡើងសោយរាជ្យក្នុង
គ.ស. ៨៨៩ ព្រះអង្គទ្រង់បានទទួលស្គាល់ពុទ្ធសាសនាមហាយានជាផ្លូវការមុនដំបូងបង្អស់ក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ ។
នៅសតវត្សទី១៣ ព្រះពុទ្ធសាសនាមានការរីកចម្រើនលូតលាស់ជាងព្រាហ្មណ៍សាសនា។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាសាសនិកដ៏ឆ្នើម ទ្រង់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន គោរពព្រះពោធិសត្វលោកកេស្វរៈ និងប្រាជ្ញាបារមិតា ។
នៅចុង ស.វ.ទី១៣ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានមាន ការធ្លាក់ចុះនិងសាបរលាបពីទឹកដីរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។
ព្រះអង្គបានកសាងប្រាសាទជាច្រើនដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយពុទ្ធសាសនាមហាយានដូចជា ប្រាសាទបាយ័នជាដើម ។ គេបានកសាងពុទ្ធបដិមា ជាតួអង្គពុទ្ធរាជ តម្កល់ទុកក្នុងប្រាសាទបាយ័ននោះ ។
សម័យនោះក្សត្រមួយអង្គៗទោះបីចូលទីវង្គត់ក្តី មានព្រះជន្មនៅក្តី សុទ្ធតែជាតួអង្គពោធិសត្វ លោកកេស្វរៈ និងប្រាជ្ញាបារមាតាដែលប្រកបដោយព្រហ្មវិហារធម៌ ហើយទាំងពុទ្ធចក្រក្តីទាំងអាចាក់ក្តីមានការរីកចម្រើនអស្ចារ្យណាស់ ។
ទោះបីសាសនាទាំងពីរ នេះបាត់បង់ទៅវិញក៏ដោយក៏ឥទ្ធិពល នៃសាសនាទាំងនេះបានចាក់ឫសយ៉ាងរឹងមាំក្នុងសន្ដានចិត្តខ្មែរក្នុងសង្គមខ្មែរដូចជាក្នុងផ្នែក ជំនឿ សិល្បៈ ទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណី
។ល។
ចំណែកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ឬហិនយានក៏បានលូតលាស់ ដុះដាលរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងចាប់ពីចុង
សតវត្សទី១៣ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ។
បច្ចុប្បន្នប្រទេសដែលនិយមពុទ្ធសាសនាមហាយានភាគច្រើនមាននៅប្រទេសចិន ជប៉ុន កូរ៉េ វៀតណាម ទីបេ ម៉ុងកូលី ។
ចលនាពុទ្ធសាសនាមហាយានកំពុងមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយើងនឹងមានការគោរពប្រតិបត្តិដោយសារសាសនិកជាជនជាតិចិន វៀតណាម ឬជនជាតិដទៃទៀតមានដូចជា ៖
សាសនាមហាយានចិន
និកាយមឹឡឹ ឬព្រះសិអារ្យមេត្រី
និកាយព្រះនាងគង់ស៊ីអ៊ីម
និកាយខុងម៉ឹង
សាសនាមហាយានវៀតណាម
សាសនាមហាយានជប៉ុន និងកូរ៉េ
៣. ព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន
នៅសម័យមហានគរខ្មែរយើងគោរពប្រណិប័តន៍ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលពេលនោះព្រះសង្ឃ ស្លៀកពាក់ ដណ្ដប់សំពត់ពណ៌លឿង មានតំណមមិនឆាន់គ្រឿងស្រវឹង និងមិនសម្លាប់សត្វ មិនលួច មិនភូតកុហក ដោយមិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីព្រះសង្ឃក្នុងសាសនាមហាយានចិន ជប៉ុន កូរ៉េ នោះទេ ។
សង្ឃនិងពុទ្ធសាសនិកយល់ថា ការធ្វើកុសលរបស់ខ្លួនអាចនឹងផ្សាយដល់អ្នកដទៃបាន។
ប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនគោរពពុទ្ធសាសនាមហាយានឬហីនយានព្រោះ៖
ពុទ្ធសាសនាហីនយាន ឬថេរវាទ បានចូលមកប្រទេសខ្មែរតាំងពីស.វទី៣មកម៉្លេះ ប្រជាជនខ្មែរបានស្គាល់តាំងពីពេលនោះមក ។
មានព្រះសង្ឃដែលជាអ្នកប្រាជ្ញឈ្លាសវៃក្នុងព្រះធម៌បានទេសនាពន្យល់ពីហេតុផលដល់ពុទ្ធបរិស័ទ ធ្វើឱ្យបរិស័ទមានការយល់ដឹងចាក់ធ្លុះក្នុងព្រះធម៌ ឃើញសច្ចធម៌។
ពុទ្ធសាសនាហីនយានគោរពតាមពុទ្ធោវាទមានគម្ពីរបិដកជាគោល ។
ជាទ្រឹស្តីសច្ចធម៌ ដែលបង្ហាញការពិតដល់សត្វលោកអាចដឹកនាំសត្វឱ្យរួចចាកទុក្ខ
ពុទ្ធសាសនាថេរវាទបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយជីវភាព ប្រចាំថ្ងៃរបស់ជនជាតិខ្មែរនិងដក់ជាប់ប្រពៃណីខ្មែរផងដែរ ។