ជំពូកទី៣ ការចូលរួមអភិវឌ្ឍសហគមន៍
មេរៀនទី១០ រដ្ឋបាលសាធារណៈ
១. រដ្ឋបាលសាធារណៈ
រដ្ឋបាលសាធារណៈ ផ្សំមកពីពាក្យ រដ្ឋបាល + សាធារណៈ
រដ្ឋបាល តាមន័យសាមញ្ញ មានន័យថា ការរក្សា ការគ្រប់គ្រង។
កិច្ចការរដ្ឋបាល គឺកិច្ចការចាត់ចែង គ្រប់គ្រង ការដឹកនាំ កិច្ចការទំនាក់ទំនងដោយរាប់ទាំងការងារ សណ្ដាប់ធ្នាប់និងវិន័យផង ។
ពាក្យ«សាធារណៈ»មានន័យថា ជាទូទៅមិនចំពោះនរណាម្នាក់ ឬអ្វីមួយដែលប្រើសម្រាប់ទាំងអស់គ្នា។
នៅគ្រប់អង្គការសង្គម ឬក្រុមហ៊ុនឯកជន ដើម្បីរៀបចំដំណើរការការងារទៅបានល្អ លុះត្រាតែអង្គការរដ្ឋ ឬក្រុមហ៊ុននោះត្រូវរៀបចំ និងពង្រីករដ្ឋបាលជាមុនសិន។
តាមន័យទូលាយពាក្យ « រដ្ឋបាល » ជួនកាលសំដៅលើ «សកម្មភាព» គ្រប់គ្រង ជួនកាលសំដៅលើ «អង្គការ» ដែលគ្រប់គ្រង។ ន័យទាំងពីរនេះ គឺមានប្រើទាំងខាងវិស័យឯកជន ទាំងខាងវិស័យរដ្ឋ ឬសាធារណៈ។
រដ្ឋបាលសាធារណៈមានបេសកកម្មដូចជា ៖
គិតគូរបម្រើផលប្រយោជន៍ទូទៅក្នុងការរស់នៅ ឬផ្ដល់តម្រូវការជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃដល់ប្រជាជនគ្រប់រូបឱ្យបានកាន់តែប្រសើរ ដូចជាការផ្ដល់លិខិតអនុញ្ញាត បញ្ជីអត្រានុកូលដ្ឋាន សំបុត្រកំណើតប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាពលរដ្ឋ ។
ការរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់សាធារណៈ សុវត្ថិភាពសន្តិសុខសង្គម ការដោះស្រាយវិវាទផ្សេងៗតាមរយៈប្រព័ន្ធតុលាការ ការផ្ដល់ការអប់រំ ការផ្គត់ផ្គង់សេវាសុខាភិបាលដល់មូលដ្ឋាន ការកសាងប្រព័ន្ធផ្លូវគមនាគមន៍ដឹកជញ្ជូន មន្ទីរពេទ្យ សាលារៀន ប្រព័ន្ធទឹកស្អាត ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ អគ្គិសនីទូរគមនាគមន៍ ។ល។
២. ប្រវត្តិរដ្ឋបាលសាធារណៈ
រដ្ឋបាលសាធារណៈ បានកើតមានឡើងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់មនុស្សជាតិតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ព្រោះមនុស្សត្រូវការរស់នៅក្នុងសេចក្ដីសុខ សុវត្ថិភាព សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងសិទ្ធិសេរីភាព ការពង្រីកមូលដ្ឋានរស់នៅនិងការគ្រប់គ្រង ។
២.១. ប្រវត្តិរដ្ឋបាលសាធារណៈអន្តជាតិ
នៅសម័យបុរាណកាល ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលមួយបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសអេស៊ីប ដើម្បីត្រួតត្រា គ្រប់គ្រងលើការងារកសាងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដែលតែងតែកើតមានការជន់លិចទឹកពីទន្លេនីលជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។
ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីចាត់ចែងនិងដឹកនាំលើការងារសាងសង់ប្រាសាទពីរ៉ាមីតផងដែរ។
នៅប្រទេសចិនក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចហាន(ឆ្នាំ ២០៦ មុនគ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ ២២០ ក្រោយ គ.ស.) បានយល់ស្របទៅនឹងលទ្ធិសាសនាខុងជឺ ដែលថា រាជការត្រូវតែចាត់ចែងឡើងដោយមនុស្សដែលមានគុណធម៌ និងសមត្ថភាព ក្នុងការធ្វើឱ្យមនុស្សទាំងអស់ដែលរស់នៅក្នុងសង្គម រស់នៅប្រកបដោយសុភមង្គល។
ចំណែកនៅប្រទេសអឺរ៉ុប មានដូចជានៅចក្រភពក្រិចរ៉ូម៉ាំង អេស៉្បាញ រដ្ឋបាលសាធារណៈរបស់ពួកគេត្រូវបានត្រួតត្រាដោយស្ដេច ទាំងច្បាប់ ទាំងនីតិវិធីទាំងឡាយផងដែរ ។
២.២. ប្រវត្តិរដ្ឋបាលសាធារណៈនៅកម្ពុជា
ប្រទេសខ្មែរនាសម័យអង្គរមានអំណាចទាំងបីគឺ អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ ។ អំណាចទាំងបីនេះ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់។ ព្រះអង្គជាអ្នកសម្រេចកិច្ចការនយោបាយក្នុងនិងក្រៅប្រទេស ព្រមទាំងកិច្ចការសង្គ្រាមទៀតផង ។
ការប្រព្រឹត្តខុសនឹងបទវិន័យទាំងឡាយក្នុងច្បាប់រដ្ឋបាលដូចជា ការទារពន្ធដារពុំសុចរិតជាដើម នឹងត្រូវទទួលទោសទណ្ឌតាមច្បាប់កំណត់ ។
នៅឆ្នាំ១៨៨៦ បន្ទាប់ពីបារាំងបានកាន់កាប់អំណាចរដ្ឋ ពួកគេបានរៀបចំការគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមលក្ខណៈបច្ចេកទេស ក្នុងនោះមានការរៀបចំឱ្យមានជាស្ថាប័នសាធារណៈ និងការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ស្ថាប័នសាធារណៈ ដោយមានការរួមគ្នារវាងបារាំង និងរាជរដ្ឋាភិបាលខ្មែរ ។
២.៣. រដ្ឋបាលសាធារណៈតាមបែបបុរាណ
គោលការណ៍សំខាន់ៗ នៃរដ្ឋបាលសាធារណៈតាមបែបបុរាណមាន៖
ការគ្រប់គ្រងដោយច្បាប់ ឬបទបញ្ញត្តិរដ្ឋបាល មានន័យថា អាជ្ញាធរត្រូវបង្កើតឡើងដោយច្បាប់និងបទបញ្ញត្តិនានាដែលចេញពីច្បាប់នោះ ។
រចនាសម្ព័ន្ធតាមឋានានុក្រមច្បាស់លាស់ ដោយបែងចែកអំណាចក្នុងការដឹកនាំ ។
លទ្ធផល វិធីសាស្ត្រ សកម្មភាពការងារ ត្រូវបានចងក្រងជាឯកសារ ដើម្បីងាយស្រួលអនុវត្តនិងដោះស្រាយនៅពេលដែលមានរឿងរ៉ាវស្រដៀងគ្នាកើតឡើង។
កន្លែងការងាររដ្ឋបាល ត្រូវតែជាកន្លែងមានវិជ្ជាជីវៈច្បាស់លាស់ ដោយមានទាំងការបណ្ដុះបណ្ដាលត្រឹមត្រូវ ។
ការិយាល័យមានការអភិវឌ្ឍពេញលេញ ការធ្វើការងាររបស់មន្ត្រីក៏មានសមត្ថភាព និងធ្វើការបានពេញលេញដែរ។
ការគ្រប់គ្រងត្រូវមានការយល់ដឹង និងអនុលោមទៅតាមច្បាប់ទម្លាប់ ។
២.៤. រដ្ឋបាលសាធារណៈបែបថ្មី
គោលការណ៍រដ្ឋបាលសាធារណៈបែបថ្មីនោះមានដូចជា ៖
កាត់បន្ថយរបៀបធ្វើការស្មុគស្មាញ
ចាត់ទុកប្រយោជន៍សាធារណៈជាធំ
ផ្ដល់សិទ្ធិដល់អ្នកធ្វើការ ដើម្បីឱ្យគេមានលទ្ធភាពបំពេញការងារ។
កាត់បន្ថយការចំណាយដែលមិនចាំបាច់ក្នុងការងាររដ្ឋបាល។
២.៥. កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលសាធារណៈ
រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានកំណត់ការធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលសាធារណៈដូចខាងក្រោម៖
កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលសាធារណៈ
ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ
កំណែទម្រង់ច្បាប់និងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌
កំណែទម្រង់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ។
៣. លក្ខណសម្បត្តិរដ្ឋបាលសាធារណៈ
រដ្ឋបាលសាធារណៈ ជាសេនាធិការដ៏រឹងមាំរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងការបំពេញភារកិច្ច ដើម្បីផ្ដល់សេវាសាធារណៈដល់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈក្នុងការចូលរួមអភិវឌ្ឍសង្គម ។
ដើម្បីឱ្យសេវាសាធារណៈអាចប្រព្រឹត្តទៅបានដោយរលូននិងមានប្រសិទ្ធភាព នោះរដ្ឋបាលសាធារណៈ ឬរាជការត្រូវមានលក្ខណសម្បត្តិដូចខាងក្រោម៖
ទឹកចិត្តបម្រើការងារមុតមាំ
ភក្ដីភាព
សេវាកម្ម
សីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ ។
ដើម្បីបម្រើប្រជាពលរដ្ឋ ឱ្យបានកាន់តែប្រសើរឡើង រដ្ឋបាលសាធារណៈត្រូវយកចិត្តទុកដាក់លើ៖
ធានាភាពងាយស្រួលក្នុងការទទួលយកសេវាកម្មទៅប្រើប្រាស់។
ផ្ដោតលើតម្រូវការជាក់ស្ដែងរបស់អ្នកប្រើប្រាស់
ផ្ដល់សេវាកម្មឱ្យចំទីកន្លែងនៃតម្រូវការរបស់អ្នកប្រើប្រាស់
មានតម្លាភាពនិងការទទួលខុសត្រូវ ក្នុងការផ្ដល់សេវាកម្ម
គុណភាពនិងប្រសិទ្ធភាពនៃសេវាកម្ម ។
៤. អំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ
ការរៀបចំរាជការ ឬរដ្ឋបាលសាធារណៈ ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចនីតិប្រតិបត្តិ គ្រប់គ្រងដោយអ្នកនយោបាយ ដែលមានសំឡេងភាគច្រើន(ឈ្នះការបោះឆ្នោត)នៅក្នុងរដ្ឋសភា ។ ដូចនេះ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ត្រូវបានបែងចែកជាពីរគឺ អំណាចនយោបាយ និងអំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ ដែលក្នុងនោះ អំណាចនយោបាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងអំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ តែអំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ មានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅក្នុងស្ថាប័នសាធារណៈនីមួយៗ ។ ជាទូទៅ អំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ មានឥទ្ធិពលជាងអំណាចនយោបាយ ដោយសារអំណាចនយោបាយមានអាណត្តិ ឯអំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈមិនមានអាណត្តិទេ ហើយអ្នកបំពេញការងាររដ្ឋបាល ក៏មានបរិមាណច្រើនជាងអ្នកនយោបាយផងដែរ ។
អំណាចរដ្ឋបាលសាធារណៈ រួមមាន ៖
អំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត ៖ រាល់ការសម្រេចចិត្តរបស់រដ្ឋបាល គឺមានប្រសិទ្ធភាពចាប់ពីពេលមានបញ្ជាភ្លាម(ជាហត្ថលេខា)។
អ្នករដ្ឋបាល ៖ មានសិទ្ធិអំណាចប្រើប្រាស់រាល់ថ្ងៃ ដូចជាការអនុវត្តច្បាប់ ការគោរពច្បាប់ ការពារផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។
អំណាចក្នុងកិច្ចសន្យារដ្ឋបាល ៖ រដ្ឋបាលសាធារណៈ តែងមានប្រៀបលើភាគីឯកជនជានិច្ច។
អំណាចរដ្ឋបាល ៖ ជាបុព្វសិទ្ធិនៃអំណាចរបស់រដ្ឋ ឬអំណាចសាធារណៈដែលអ្នករាជការ ឬអ្នករដ្ឋការប្រើប្រាស់បុព្វសិទ្ធិ ដើម្បីធ្វើការងារឱ្យបានសម្រេច ។