(ជ១) មេរៀនទី១៦៖ (មេរៀនសង្ខេប) សង្គ្រាមលោកលើកទី២ (១៩៣៩-១៩៤៥)

ជំពូកទី១   ប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក

មេរៀនទី១៦ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ (១៩៣៩-១៩៤៥)

ខ្លឹមសារទី១៖ បុព្វហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២

១. តើក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី១គេបានបង្កើតអង្គការអ្វី? ផ្តើមគំនិតបង្កើតដោយលោកណា?

ថ្ងៃ ខែ ឆ្នាំណា?

ចំ. ក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ គេបានបង្កើតអង្គការមួយឈ្មោះថា«សង្គមប្រជាជាតិ»។ ផ្តើមគំនិតបង្កើតដោយលោកវូដ្រូ វីលសុន នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមេសាឆ្នាំ ១៩១៩។

២.​ តើអង្គការសង្គមប្រជាជាតិមានស្ថាប័នកំពូលឈ្មោះអ្វី? មានសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ប៉ុន្មានប្រទេស?ប្រទេសណាខ្លះ?

ចំ. អង្គការសង្គមប្រជាជាតិមានស្ថាប័នកំពូលឈ្មោះមហាសន្និបាត។ មានសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ប្រាំប្រទេសគឺ៖

• ប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិក

• ប្រទេសអង់គ្លេស

• ប្រទេសបារាំង

• ប្រទេសអ៊ីតាលី

• ប្រទេសជប៉ុន។

៣. ដូចម្តេចដែលហៅថាប្រព័ន្ធម៉ាន់ដាត?

ចំ. ប្រព័ន្ធម៉ាន់ដាត គឺជាប្រព័ន្ធប្រគល់សិទ្ធិគ្រប់គ្រងលើ តំបន់ ណាមួយ (ទីក្រុង ខេត្ត ឬប្រទេស)។

៤. តើលោកវីលសុនបង្កើតប្រពន្ធ័ម៉ាន់ដាតដើម្បីអ្វី?

ចំ. លោកវីលសុនបង្កើតប្រពន្ធ័ម៉ាន់ដាតដើម្បីប្រទេសដែលគ្មានលទ្ធភាពស្វ័យភាពក្នុងការគ្រប់ គ្រងដោយខ្លួនឯងពោលគឺឱ្យប្រជាជាតិជឿនលឿន ត្រូវតែធ្វើអាណាព្យាបាលលើប្រជាជនទាំងនោះដើម្បីជួយរៀបចំឱ្យពួកគេមានស្វ័យភាពក្នុងការគ្រប់គ្រង ។

៥. តើនៅឆ្នាំ១៩១៩ អង់គ្លេសទទួលបានម៉ាន់ដាតលើតំបន់ណាខ្លះ?

ចំ. នៅឆ្នាំ១៩១៩ អង់គ្លេស ទទួលបានម៉ាន់ដាតដូចជា៖

• ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន

• ហ្ស៊កដានី

• អ៊ីរ៉ាក់

• តូហ្គោ

• កាមេរូន

• និងតាន់ហ្គានីកា (ទឹកដីអាណានិគមអាល្លឺម៉ង់នៅអាហ្រិ្វកខាងកើត)។

៦. តើនៅឆ្នាំ១៩១៩ បារាំងទទួលបានម៉ាន់ដាតលើតំបន់ណាខ្លះ?

ចំ. នៅឆ្នាំ១៩១៩ បារាំងទទួលបានម៉ាន់ដាតលើ តំបន់ដូចជា៖

• ស៊ីរី

• លីបង់

• តូហ្គោ 

• កាមេរូន។

៧. តើនៅឆ្នាំ១៩១៩ ជប៉ុនទទួលបានម៉ាន់ដាតលើតំបន់ណាខ្លះ?

ចំ. នៅឆ្នាំ១៩១៩ ជប៉ុនទទួលបានម៉ាន់ដាតដូចជា៖

• លើកោះម៉ារីយ៉ាន

• កោះម៉ាសាល

• កោះការ៉ូលីន

• និងឧបទ្វីបសានទុង។

៨. ចូរបង្ហាញពីទស្សនៈរបស់លោកឡយ ចច។

ចំ. ទស្សនៈរបស់លោកឡយ ចច គឺទទួលស្គាល់ថា«ម៉ាន់ដាតគ្រាន់តែជារបាំងមុខនៃសកម្មភាពឈ្លានពានដោយចំមុខរបស់ពួកប្រទេសមហាអំណាចតែប៉ុណ្ណោះ»។

៩. ដំណាក់កាលពីឆ្នាំ១៩៣៣-១៩៣៥ តើអ៊ីត្លែបានសម្រេចទិសដៅសំខាន់អ្វីខ្លះសម្រាប់បក្សណាស៊ី?

ចំ. ដំណាក់កាលពីឆ្នាំ១៩៣៣-១៩៣៥ អ៊ីត្លែ បានសម្រេចទិសដៅសំខាន់ៗសម្រាប់ បក្សណាស៊ី ដូចជា៖

• លុបចោលបំរាម នូវការផលិតសព្វាវុធ

• ពួកណាស៊ីទាមទារឱ្យមានសមភាពជាមួយប្រទេសមហាអំណាចក្នុងនយោបាយបែងចែកពិភពលោក

• អនុម័តច្បាប់បរិច្ចាគកិច្ចយោធា ព្រមទាំងឱ្យប្រជាជនអាល្លឺម៉ង់រស់នៅតំបន់សារធ្វើប្រជាមតិភ្ជាប់ទឹកដីនេះមកទឹកដីអាល្លឺម៉ង់វិញដែលជាតំបន់ក្រោមម៉ាន់ដាតបារាំង។

១០. តើពួកហ្វាស៊ីសអ៊ីតាលី បានវាយលុកចូលប្រទេសអេត្យូពីនៅ ខែ ឆ្នាំណា?

ចំ. ពួកហ្វាស៊ីសអ៊ីតាលីបានវាយលុកចូលប្រទេសអេត្យូពីនៅខែតុលាឆ្នាំ១៩៣៥ ហើយបានដាក់អាណានិគមលើប្រទេសនេះនៅខែនិទាឃរដូវឆ្នាំ១៩៣៦។

១១. តើសម្ព័ន្ធភាពត្រីភាគីប៊ែឡាំង-រ៉ូម-តូក្យូមាននយោបាយបែបណាខ្លះ?

ចំ. សម្ព័ន្ធភាពត្រីភាគីប៊ែរឡាំង-រ៉ូម-តូក្យូមាននយោបាយគឺ៖

• បែងចែកពិភពលោកដោយកម្លាំងបាយ ប្រើកម្លាំងយោធាឈ្លានពាន

• ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិ ។

១២. ចូរបង្ហាញពីវិបត្តិនៅឆេកូស្លូវ៉ាគី។

ចំ. វិបត្តិនៅឆេកូស្លូវ៉ាគី៖ សន្និសីទក្រុងមុយនិច (២៩ កញ្ញា ១៩៣៨) បានលក់ប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគីឱ្យអ៊ីត្លែលើខ្នងប្រជារាស្រ្ត។

១៣. តើសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានគ្នាធ្វើឡើងរវាងប្រទេសណា និងប្រទេសណា? មានផលប្រយោជន៍ដូចម្តេចខ្លះ?

ចំ. សន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានគ្នាធ្វើឡើងរវាងសហភាពសូវៀត-អាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៣៩។ មានផលប្រយោជន៍ដូចជា៖ ពិនិត្យមើលកិច្ចសន្យាដើរតួអព្យាក្រិតរបស់សហភាពសូវៀត និងអាល្លឺម៉ង់ ក្នុងពេលណាដែលមានការផ្ទុះសង្រ្គាមរវាងប្រទេសណាមួយទៅនឹងប្រទេសទីបី។

១៤. តើសង្គ្រាមលោកលើកទី២បានផ្ទុះឡើងថ្ងៃ ខែ ឆ្នាំណា? ដោយសារមូលហេតុអ្វី?

ចំ. សង្គ្រាមលោកលើកទី២បានផ្ទុះឡើងថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដោយសារអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនចូលរំលោភដែនដីប៉ូឡូញ ហើយចោទថាប៉ូឡូញឈ្លានពានប្រទេសខ្លួនដែលនាំឱ្យបារាំង អង់គ្លេស ដែលជាប់កិច្ចសន្យាជាមួយប៉ូឡូញ ក៏បានប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយអាល្លឺម៉ង់ហើយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ក៏បានផ្ទុះឡើងតែម្តង។

ខ្លឹមសារទី២៖ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២

១. តើគេបែងចែកសង្គ្រាមលោកលើកទី២ជាប៉ុន្មានដំណាក់កាល? អ្វីខ្លះ?

ចំ. គេបែងចែកសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជា២ដំណាក់កាលគឺ៖

• ដំណាក់កាលទី១ (១៩៣៩-១៩៤១) ជាដំណាក់កាលឈ្លានពានរបស់ អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និងជប៉ុន

• ដំណាក់កាលទី២ (១៩៤១-១៩៤៥) ជាដំណាក់កាលវាយបករបស់ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមានបារាំង អង់គ្លេស រុស្ស៊ី អាមេរិកវិញ។

២. តើដំណាក់កាលទី១ នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២មានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីខ្លះ?

ចំ. ដំណាក់កាលទី១ នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២មានព្រឹត្តិការណ៍ដូចជា៖

• បានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ នៅពេលដែលកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ។

• បារាំង និងអង់គ្លេសបានជាប់កិច្ចព្រមពៀងជាមួយប៉ូឡូញក៏ប្រកាសសង្រ្គាមជាមួយអាល្លឺម៉ង់។ បន្ទាប់មកភាគីកតិកាសញ្ញារ៉ូម-ប៊ែរឡាំង-តូក្យូបានប្រកាសសង្រ្គាមផងដែរ។

៣. តើដំណាក់កាលទី២នៃសង្រ្គាមលោកលើកទី២ មានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីខ្លះ?

ចំ. ដំណាក់កាលទី២នៃសង្រ្គាមលោកលើកទី២មានព្រឹត្តិការណ៍៖

• ចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់រួមជា មួយសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន រំលោភលើសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានគ្នារវាងអាល្លឺម៉ង់ សហភាពសូវៀតផ្ទុយទៅវិញបានរំលោភចូលទឹកដីសហភាពសូវៀតនៅថ្ងៃទី២២ មិថុនា១៩៤១ 

• ថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥ ពួកហ្វាស៊ីសអាល្លឺម៉ង់បានទំលាក់អាវុធសុំចុះចាញ់

• ថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ជប៉ុនបានទម្លាក់អាវុធសុំចុះចាញ់ដែរ។ សង្រ្គាមលោកលើកទី២ត្រូវបានបញ្ចប់។

៤. តើសមាសភាពចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមលោកលើកទី២មានប្រទេសណាខ្លះ 

ចំ. សមាសភាពចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមលោកលើកទី២គេបានចែកជាពីរក្រុមគឺ៖ 

• កម្លាំងមហាអំណាចឈ្លានពាន ឬអំណាចកណ្តាលមានដូចជា ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់  អ៊ីតាលី ជប៉ុនរួមជាមួយនឹងបណ្តាប្រទេសតូចៗមួយចំនួនដែលនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់គេ។

• កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមានដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពសូវៀត ចក្រភពអង់គ្លេស និងបណ្តាប្រទេសជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់គេ។

៥. តើសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងអ៊ីត្លែមានប្រភពចេញមកពីអ្នកណា? មានប្រទេសប៉ុន្មានចូលរួម?

ចំ. សម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹង អ៊ីត្លែ មានប្រភពចេញពី សេចក្តីប្រកាសរបស់ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី វីនស្តុន ឆឺឈីល នាថ្ងៃទី២៤សីហា ១៩៤១ និងសេចក្តីប្រកាស លោកប្រធានាធិបតី ហ្វ្រង់ឃ្លីន រ៉ូស្វែល នាថ្ងៃទី២៤សីហា១៩៤១ ដែលមានការចូលរួមចំនួន ៥០ប្រទេស។

៦. តើសន្និសីទអន្តរជាតិមួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូក្នុងឆ្នាំណា? មានប្រទេសណាខ្លះចូលរួម? ដើម្បីអ្វី?

ចំ. សន្និសីទអន្តរជាតិមួយបានប្រារព្ធឡើងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូក្នុងឆ្នាំ១៩៤១ ប្រទេសដែលចូលរួមមាន៖

• សហរដ្ឋអាមេរិក

• ប្រទេសអង់គ្លេស

• សហភាពសូវៀត

• ដើម្បីសម្រេចចិត្តផ្តល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់ប្រទេសនានាដែលបានចូលរួមកម្លាំងកម្ទេចពួកហ្វាស៊ីសឈ្លានពាន។

៧. តើមូលហេតុអ្វីដែលរបបហ្វាស៊ីសដួលរលំ?

ចំ. របបហ្វាស៊ីសដួលរលំដោយសារ៖

• មូសូលីនី ត្រូវបានគេចាប់ចងព្យួរជើងឡើងលើនៅកណ្តាលព្រលានទីក្រុងមីឡាន់រហូតដល់ស្លាប់ (២៨ មេសា១៩៤៥) ឯបរិវារត្រូវគេសម្លាប់ចោល

• ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា១៩៤៥ អ៊ីត្លែ បានធ្វើអត្តឃាត

• ថ្ងៃទី៨ ឧសភា១៩៤៥ ពួកហ្វាស៊ីសអាល្លឺម៉ង់សុំចុះចាញ់។

៨. តើសន្និសីទក្រុងពតស្តាម មានទិសដៅដូចម្តេច?

ចំ. សន្និសីទក្រុងពតស្តាមមានទិសដៅដូចជា៖

• កិច្ចប្រជុំស្តីពីការទម្លាក់អាវុធពួកហ្វាស៊ីស អាល្លឺម៉ង់ និងបង្កើតតំបន់គ្មានកងទ័ពលើទឹកដីអាល្លឺម៉ង់

• លុបបំបាត់គណបក្សណាស៊ី បម្រាមការឃោសនាពីចលនាហ្វាស៊ីសនិយម ស្វែងរកទឹកប្រាក់ពីសំណាក់ពួកហ្វាស៊ីសអាល្លឺម៉ង់

• ចាប់ពួកឧក្រិដ្ឋជនល្មោភសង្រ្គាមបញ្ចូនទៅតុលាការយោធាអន្តរជាតិនិងធ្វើការថ្កោលទោស។ 

៩. ដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាម តើសហរដ្ឋអាមេរិកធ្វើដូចម្តេចខ្លះ?

ចំ. ដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាមសហរដ្ឋអាមេរិកបាន៖

• បានរៀបចំជាសម្ងាត់កម្ទេចជប៉ុនដោយប្រើគ្រាប់បែកបរមាណូ

• ថ្ងៃទី៦សីហា ១៩៤៥ យន្តហោះសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូលើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា

• ថ្ងៃទី៩សីហា ១៩៤៥ យន្តហោះសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូលើទីក្រុងណាកាសាគី

• និងការសន្យារបស់រុស្ស៊ីជួយកម្ទេចជប៉ុននៅទ្វីបអាស៊ី

• ដូចនេះសង្គ្រាមលោកលើកទី២ត្រូវបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ១៩៤៥។

ខ្លឹមសារទី៣៖ ផលវិបាកនៃសង្ក្រាម

១. តើសង្រ្គាមលោកលើកទី២ បានធ្វើឱ្យពិភពលោកទទួលរងនូវមហន្តរាយអ្វីខ្លះ?

 ចំ. សង្រ្គាមលោកលើកទី២បានធ្វើឱ្យពិភពលោកទទួលរងនូវមហន្តរាយដូចជា៖

• មនុស្សស្លាប់អស់ជាច្រើនលាននាក់

• បន្សល់ទុកមានក្មេងកំព្រា ជនពិការ ស្រ្តីមេម៉ាយ

• បាត់បង់កំណើនមនុស្ស

• បាត់បង់ធនធានមនុស្ស

• បំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក

• ខូចខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈជាច្រើន...។

២. ចូរបង្ហាញពីបម្រែបម្រួលស្ថានភាពនយោបាយលើឆាកអន្តរជាតិក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២។

ចំ. បម្រែបម្រួលស្ថានភាពនយោបាយលើឆាកអន្តរជាតិក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២គឺ៖

• អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី អង់គ្លេស បារាំងលែងមានឥទ្ធិពលជាមហាអំណាចរីឯប្រទេសក្រោមអាណានិគមក៏កំពុងតែរង្គោះរង្គើ

• សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាកំពូលមហាអំណាចពិភពលោកទាំងលើវិស័យយោធា និងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច

• សហភាពសូវៀតមានសេដ្ឋកិច្ចទន់ខ្សោយប៉ុន្តែទំហំទឹកដី និងយោធាធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងនាមជាមហាអំណាចពិភពលោក

• ភាពប្រេះឆាររវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតបាននាំឱ្យលេចឡើងនូវសង្គ្រាមត្រជាក់។