(ជ២) មេរៀនទី៣៖​ (មេរៀនសង្ខេប) សម័យឧដុង្គ(១៦២០-១៨៦៣)

មេរៀនទី៣     សម័យឧដុង្គ(១៦២០-១៨៦៣)

ខ្លឹមសារទី១  ការកសាងរាជធានីឧដុង្គនិងការចងម្ព័ន្ធមេត្រីភាពជាមួយយួន

១. ហេតុអ្វីបានជាប្រទេសកម្ពុជាធ្លាក់ចុះខ្សោយកាន់តែខ្លាំងនៅសម័យឧដុង្គ? 

ចំ. បានជាប្រទេសកម្ពុជាធ្លាក់ចុះខ្សោយកាន់តែខ្លាំងនៅសម័យឧដុង្គបណ្តាលមកពី៖

•  វិបត្តិផ្ទៃក្នុង

•  ជម្លោះដណ្តើមរាជសម្បត្តិក្នុងរាជវង្ស

•  ការអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់ប្រទេសជិតខាង

•  ការឈ្លានពានពីប្រទេសជិតខាង...។

២. តើព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ជាបុត្ររបស់ស្តេចអង្គណា? សោយរាជ្យពីឆ្នាំណាដល់ឆ្នាំណា? មានបុត្រប៉ុន្មានអង្គ?ព្រះនាមអ្វីខ្លះ? 

ចំ. ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទបរមរាជាទី៤  សោយរាជ្យពីឆ្នាំ (១៦០៣-១៦១៨) មានបុត្រ២អង្គគឺ ៖

•  ព្រះបាទជ័យចេស្តាឬជ័យជេដ្ឋាទី២

•  ព្រះបាទឧទ័យរាជា។

៣. តើព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ធ្វើពិធីអភិសេកឡើងសោយរាជ្យនៅឯណា? ឆ្នាំណា? មាននាមសម្រាប់រាជ្យដូចម្តេច? នៅព្រះជន្មប៉ុន្មាន?

ចំ. ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ធ្វើពិធីអភិសេកឡើងសោយរាជ្យនៅកោះស្លាកែតក្នុងឆ្នាំ ១៦០៣ ហើយមាននាមសម្រាប់រាជ្យថា «ព្រះបាទសម្តេចព្រះរាជ  ឱង្ការព្រះស្រីសុរិយោពណ៌» នៅក្នុងព្រះជន្ម៤៦ព្រះ វស្សា។

៤. តើនៅឆ្នាំ១៦០៤ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានផ្លាស់រាជធានីទៅឯណា? តើព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យឱ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ក្នុងឆ្នាំណា? 

ចំ. នៅឆ្នាំ១៦០៤ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានផ្លាស់រាជធានីមកល្វាឯមដែលស្ថិតនៅពីមុខទីក្រុងចតុមុខ។ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យឱ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨។

៥. ហេតុអ្វីបានជាព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ប្តូរទំនាក់ទំនងពីការចងសម្ព័ន្ធជាមួយសៀមមកចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយយួនវិញ?  

ចំ. បានជាព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានប្តូរទំនាក់ទំនងពីការចងសម្ព័ន្ធជាមួយសៀមមកចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយយួនដោយព្រះអង្គគិតថា៖

•  ឈប់យកសួយសារអាករទៅថ្វាយសៀមដូចសព្វមួយដង

•  ធ្វើឱ្យប្រទេសខ្មែរលែងបាត់បង់ទឺកដីតទៅទៀត

•  ខ្មែរលែងជារដ្ឋចំណុះរបស់សៀមតទៅទៀត

•  យកយួនជាខ្នងបង្អែកដើម្បីការពារទឹកដីខ្មែរ។

៦. តើព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានរឹតចំណងមេត្រីភាពជាមួយយួននៅក្នុងឆ្នាំណា? ដោយវីធីអ្វី?  

ចំ. ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានរឹតចំណងមេត្រីភាពជាមួយយួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ ដោយស្តីដណ្តឹងបុត្រីស្តេចយួននាមក្សត្រីអង្គចូវ(ង៉ុកវ៉ាន់)ជាមហេសីឱ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២។

៧.បន្ទាប់មកព្រះអង្គឱ្យគេសង់ព្រះរាជវាំងមួយនៅខាងជើងស្រះកែវបង្កើតទីក្រុងថ្មីឈ្មោះ............................។  

ចំ. បន្ទាប់មកព្រះអង្គឱ្យគេសង់ព្រះរាជវាំងមួយនៅខាងជើងស្រះកែវបង្កើតទីក្រុងថ្មីឈ្មោះ« រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ »។

៨. តើកត្តាអ្វីខ្លះដែលនាំឱ្យមានសម្ពន្ធ័មេត្រីខ្មែរ-យួននៅដើមស.វទី១៧?

ចំ. កត្តាដែលនាំឱ្យមានសម្ពន្ធ័មេត្រីខ្មែរ-យួននៅដើមស.វទី១៧

•  តាំងពីចុងស.វទី១៤មកសៀមវាយខ្មែរជាបន្តបន្ទាប់ ហើយយកបានរាជធានីខ្មែរ ។

•  នៅពាក់កណ្តាលស.វទី១៤ និងដើមស.វទី១៥សៀមវាយយកក្រុងអង្គរ(១៤៣១)។

•  នៅខែមេសា១៥៩៤សៀមវាយយកបានក្រុងលង្វែកទៀត ។

•  ក្រោយមកព្រះស្រីសុរិយោពណ៌បានធ្វើដន្លងជាមួយយួនទៀត ។

•  ការចងសម្ពន្ធ័មេត្រីជាមួយយួននេះគឺដើម្បីយកកម្លាំងយួនជាដៃគូក្នុងការវាយទប់ទល់ពីការវាយលុករបស់សៀម។

៨. តើយួនបានខ្ចីទឹកដីកម្ពុជាក្រោមដើម្បីអ្វី? ក្នុងឆ្នាំណា? ក្នុងរាជ្យស្តេចអង្គណា?

ចំ. យួនបានខ្ចីទឹកដីកម្ពុជាក្រោមដើម្បី ដាក់ទ័ពយួនត្រៀមវាយចិន(កំពង់ក្របី-ព្រៃនគរ) និងកាន់កាប់កំពង់ផែព្រៃនគររយៈពេល៥ឆ្នាំ(ជាកំពង់ផែមានសកម្មភាពពាណិជ្ជកម្មមមាញឹកបំផុតទៅឱ្យយួន) ក្នុងឆ្នាំ ១៦២៣ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២។ ហើយត្រូវយួនស៊ីដាច់ចាប់ពីពេលនោះមក។

៩.តើសម័យឧដុង្គចាប់ផ្តើមក្នុងរជ្ជកាលក្សត្រអង្គណា?មានព្រឹតិ្តការណ៍សំខាន់អ្វីខ្លះ?ហើយចប់ក្នុងរជ្ជកាលក្សត្រអង្គណា?  

ចំ. សម័យឧដុង្គចាប់ផ្តើមក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២បានមកតាំងរាជធានីឧដុង្គមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ពីរគឺ៖

•  ការជ្រៀតជ្រែករបស់យួនមកលើប្រទេសខ្មែរពីឆ្នាំ១៦២០.១៧៧៤ ។

•  យួននិងសៀមចាប់ផ្តើមតម្លើងអំណាចរបស់ខ្លួនមកលើប្រទេសខ្មែរពី១៧៧៥-១៨៦០។

សម័យឧដុង្គត្រូវបានបញ្ចប់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តមឆ្នាំ១៨៦៣ដែលគេឱ្យឈ្មោះថា«សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង»។

១០. តើព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២មានស្នាព្រះហស្តអ្វីខ្លះ? 

 ចំ. ស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២មាន៖

•  ការពារពីការឈ្លានពានរបស់សៀម

•  រៀបចំប្រទេសឱ្យមានការអភិវឌ្ឈ

•  បានកែប្រែច្បាប់សង្គមដោយរៀបចំច្បាប់ឡើងវិញបាន២៤ក្រម

•  ព្រះអង្គចូលទិវង្កតក្នុងឆ្នាំ១៦២៨ក្នុងព្រះជន្ម៥២ព្រះវស្សា។

១១. តើព្រះបាទស្រីធម្មរាជា ឬព្រះរាជសម្ភារចៅពញាតូ ជាស្តេចដូចម្តេច?

ចំ. ព្រះបាទស្រីធម្មរាជា ឬព្រះរាជសម្ភារចៅពញាតូគឺជាស្តេចដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាអ្នកចេះដឹងខាងអក្សរសាស្រ្ត។

១២. ហេតុអ្វីបានជាព្រះបាទពញាចន្ទធ្វើគត់ព្រះឧទ័យ?

ចំ.បានជាព្រះបាទពញាចន្ទធ្វើគត់ព្រះឧទ័យព្រោះ ព្រះអង្គខឹង មិនបានសោយរាជ្យ។ខ្លឹមសារទី២  វិបត្តិរាជវង្សខ្មែរ និងអន្តរាគមន៍របស់យួន។

ខ្លឹមសារទី៣៖ 

១. តើព្រះបាទរាមាធិបតីឬពញាចន្ទជាបុត្ររបស់ព្រះរាជាអង្គណា? ឡើងសោយរាជ្យដូចម្តេច? ក្នុងព្រះជន្មប៉ុន្មាន?  

ចំ. ព្រះបាទរាមាធិបតីឬពញាចន្ទជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ហើយឡើងសោយរាជ្យដោយធ្វើគត់ព្រះឧទ័យជាព្រះបិតុលា។ សោយរាជ្យក្នុងព្រះជន្ម២៣វស្សា។

២. តើព្រះបាទពញាចន្ទយកប្រពន្ធសាសន៍អ្វី? ឈ្មោះអ្វី? នៅឯណា? ហើយប្រជាជនបានហៅព្រះអង្គដូចម្តេច? 

ចំ.ព្រះបាទពញាចន្ទយកប្រពន្ធជនជាតិចាមឈ្មោះហ្វាទីម៉ា នៅភូមិឃ្លាំងស្បែកចំងាយ១០គីឡូម៉ែត្រខាងត្បូងកំពង់ហ្លួង។ ព្រះអង្គបាននាំប្រទេសកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមរហូតប្រជារាស្រ្តនាំគ្នាហៅថា «ព្រះរាមចូលសាសន៍»។

៣. ហេតុអ្វីបានជាទ័ពយួនសុខចិត្តនាំទ័ពដើម្បីជួយច្បាំង អង្គសូរ?

ចំ.បានជាទ័ពយួនសុខចិត្តនាំទ័ព ដើម្បីជួយច្បាំង អង្គសូរព្រោះ ៖

•  យួនមានបំណងលេបយកទឹកដីខ្មែរ។ នៅក្រោយពេលដែលធ្វើឱ្យទ័ពព្រះរាមបរាជ័យ ពួកយួនយក ក្រុងឧដុង្គ ទៀត។

•  ដោយមានការប្រុងបៀបជាមុនទ័ពខ្មែរបានវាយបំបាក់ទ័ពយួនឱ្យបរាជ័យ។

៤. ដោយដឹងពីល្បិចរបស់យួនចង់កាន់កាប់ក្រុងឧដុង្គ ស្តេចអង្គ.............និង...........បានប្រញាប់ប្រញាល់ដកទ័ពពីព្រែកតាទែនដើម្បី................។ពីរបីថ្ងៃក្រោយមកទ័ពយួនដែលបោះជំរំនៅ...................ក៏លើកទៅវាយក្រុងឧដុង្គ។ដោយមានការប្រុងប្រយ័ត្នជាមុន..............................................។  

ចំ. ដោយដឹងពីល្បិចរបស់យួនចង់កាន់កាប់ក្រុងឧដុង្គស្តេចអង្គ  សួរ និង អង្គតន់  បានប្រញាប់ប្រញាល់ដកទ័ពពីព្រែកតាទែនដើម្បី  ការពារក្រុងឧដុង្គ  ។ពីរបីថ្ងៃក្រោយមកទ័ពយួនដែលបោះជំរំនៅ កំពង់ហ្លួង ក៏លើកទៅវាយក្រុងឧដុង្គ។ដោយមានការប្រុងប្រយ័ត្នជាមុន ទ័ពខ្មែរបានវាយបំបាក់ទ័ពយួនឱ្យបរាជ័យ  ។

៥. តើព្រះបាទអង្គសូរសោយរាជ្យពីឆ្នាំណាដល់ឆ្នាំណា?ជាបុត្ររបស់ស្តេចអង្គណា? 

ចំ.ព្រះបាទអង្គសូរសោយរាជ្យពីឆ្នាំ(១៦៥៩-១៦៧២) ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទឧទ័យរាជា។

៦. តើសង្រ្គាមនាំឱ្យប្រទេសកម្ពុជាបាត់បង់អ្វីខ្លះ?

ចំ.សង្រ្គាមនាំឱ្យប្រទេសកម្ពុជាបាត់បង់ដូចជា៖

•  ត្រូវបាត់បង់ផលប្រយោជន៍ 

•  សេដ្ឋកិច្ចជាមួយបរទេស 

•  ជាពិសេសជាមួយក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាង កើតរបស់អង់គ្លេស។

៧. តើការវិលត្រឡប់ពីប្រទេសយួនរបស់ក្សត្រអង្គតន់ និងអង្គនន់ទី២ ធ្វើឱ្យមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីកើតឡើង?

ចំ.ការវិលត្រឡប់ពីប្រទេសយួនរបស់ក្សត្រអង្គតន់ និងអង្គនន់ទី២ ធ្វើឱ្យមានព្រឹត្តិការណ៍កើតឡើងគឺ ធ្វើឱ្យព្រះអង្គជី គិតស្មានថា ក្សត្រទាំងពីរអង្គនាំទ័ពយួនមកដណ្តើមរាជ្យសម្បត្តិក៏លើកទ័ពចេញទៅច្បាំងនៅបន្ទាយភ្នំពេញ។ ពេលនោះសង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមយ៉ាងសាហាវឃោរឃៅដោយមិនឈ្នះមិនចាញ់។ប្រជារាស្រ្តស្លាប់ខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិ សត្រូវមើលងាយ។

ខ្លឹមសារទី៣  ការបាត់បង់ទឹកដីកម្ពុជាក្រោម

១. ហេតុអ្វីបានជាព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣ឬអង្គសូរឬចៅពញាសូរសោយរាជ្យរហូតដល់៥លើក? 

ចំ.បានជាព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣ឬអង្គសូរឬចៅពញាសូរសោយរាជ្យរហូតដល់៥លើកដោយសារក្សត្រដែលព្រះអង្គលើកឱ្យសោយរាជ្យទាំងនោះមានព្រះជន្មក្មេងពេកហើយពេលខ្លះពុំមានសមត្ថភាពទៀតផង។

២.តើព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣អង្គស៊ូជាបុត្ររបស់ស្តេចអង្គណា?ទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យប៉ុន្មានលើក?ក្នុងរជ្ជកាលនីមួយៗមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីខ្លះកើតឡើង ?

ចំ.ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣អង្គស៊ូជាបុត្ររបស់ព្រះបាទអង្គសូរទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យប្រាំលើកក្នុងរជ្ជកាលនីមួយៗមានព្រឹត្តិការណ៍ដូចជា៖

•  រជ្ជកាលទី១(១៦៧៥.១៦៨៨)មានជនជាតិចិនឈ្មោះម៉ាកគីវបានភៀសខ្លួនពីខេត្តក្វាងទុងមកនៅស្រុកខ្មែរក្រោយមកត្រូវតែងតាំងជាមន្រី្ត ។

•  រជ្ជកាលទី២(១៦៨៨.១៦៩៥)ប្រគល់រាជសម្បត្តិឱ្យព្រះឧទ័យរាជា(អង្គយ៉ង)

•  រជ្ជកាលទី៣(១៦៩៦.១៦៩៩)ផ្ទេររាជ្យឱ្យកែវហ៊្វាអង្គអិមម្តងទៀតដោយយល់ថាបិតាក្មេកជាអ្នកមានគុណលើករាជ្យសម្បត្តិឱ្យបិតាក្មេកវិញ ។

•  រជ្ជកាលទី៤(១៧០០.១៧០២)និងទី៥(១៧០៣.១៧០៦)ក្រុមលាវដែលច្បាំងចាញ់គ្នាឯងបានមកសុំចុះចូលជាមួយខ្មែរចំនួន៥០០០នាក់ឱ្យនៅក្នុងខេត្តបាទី ។

៣. តើព្រះបាទធម្មរាជាទី៣ ឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំណា ? មានបុត្រប៉ុន្មានអង្គ? តើមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គ?

ចំ. ព្រះបាទធម្មរាជាទី៣ឡើងសោយរាជ្យនៅឧដុង្គក្នុងឆ្នាំ១៧០៦មានបុត្រ៤អង្គគឺ៖

•  អង្គអឹម 

•  អង្គសូរ ឬបទុមរាជា

•   អង្គចន្ទបទុមរាជា 

•  និងអង្គស្ងួន ។

       ព្រឹត្តិការណ៍កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គធម្មរាជាទី៣ គឺនៅឆ្នាំ១៧០៧ខេត្តពាមត្រូវធ្លាក់ក្នុងការត្រួតត្រារបស់យួនទាំងស្រុងនិងមានការបះបោររបស់លាវ ។

៤.តើព្រះបាទស្រីជ័យជេដ្ឋាអង្គស្ងួនសោយរាជ្យពីឆ្នាំណាដល់ឆ្នាំណា?ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជាអង្គណា?សោយរាជ្យនៅឯណា?ព្រះអង្គបានធ្វើអ្វីខ្លះ?

ចំ. ព្រះបាទស្រីជ័យជេដ្ឋាអង្គស្ងួនសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ១៧៤៩-១៧៥៥ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទធម្មរាជាទី៣ព្រះអង្គបានសោយរាជ្យនៅឧដុង្គ បានបណ្តេញពួកយួនឱ្យចេញពីទឹកដីខ្មែរ។

៥. តើមានព្រឹតិការណ៍អ្វីខ្លះកើតឡើង នៅក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទរាមាធិបតីទី៣អង្គទង?

ចំ.ព្រឹតិការណ៍ដែលកើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាធិបតីទី៣អង្គទងមាន៖

•  ភាពមិនចុះសំរុងគ្នារវាងអង្គទងនិងអង្គហ៊ីងជាឧបរាជ។

•  អង្គទងពឹងយួននាំទ័ពធ្វើគត់ឬអង្គហ៊ីង និងអង្គ ឌួង ។

•  ១៧៥៧ព្រះអង្គទងបានប្រគល់ខេត្តផ្សារដែកនិងមាត់ជ្រូកព្រមទាំងស្រុកពីរទៀតនៅខែត្រលង់ហោរឱ្យទៅយួន ។

៦. តើព្រះបាទនរាយណ៍រាជាទី២អង្គតន់បានធ្វើអ្វីជាប្រយោជន៍សម្រាប់ប្រទេសជាតិដែរឬទេ ?  

ចំ. ព្រះបាទនរាយណ៍រាជាទី២អង្គតន់ទ្រង់មិនបានធ្វើអ្វីជាប្រយោជន៍ជាតិទេនៅឆ្នាំ១៧៥៨ព្រះអង្គបានថែមទាំងកាត់ខេត្តព្រះត្រពាំង និងខេត្តឃ្លាំងឱ្យទៅយួនទុកជាការសងគុណដែលយួនបានជួយខ្មែរ។

៧. តើព្រះបាទអង្គនន់បានឡើងសោយរាជ្យនៅឯណា?មាននាមសម្រាប់រាជ្យដូចម្តេច? តើព្រះអង្គជាស្តេច

ដូចម្តេចចំពោះប្រទេសជាតិ?  

ចំ. ព្រះបាទអង្គនន់បានឡើងសោយរាជ្យនៅរាជធានីឧដុង្គមាននាមសម្រាប់រាជ្យថា «ព្រះបរមរាជាធិបតី»លុះឡើងសោយរាជ្យព្រះអង្គបានតាំងព្រះទ័យមិនព្រមចំណុះយួនទ្រង់ក៏បានបញ្ជាឱ្យគេធ្វើកាំភ្លើងនិងគ្រាប់រំសេវព្រំទាំងពង្រីកបន្ទាយនៅភ្នំពេញនិងមុខ កំពូលដើម្បីទប់ទល់និងការប៉ុនប៉ងវាយលុកលុយពីទ័ពយួន។

៨. តើមូលហេតុអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្តេចយួនសុំជំនួយពីខ្មែរ ?

ចំ.មូលហេតុដែលធ្វើឱ្យស្តេចយួនសុំជំនួយពីខ្មែរគឺ

នៅឯទឹកដីកូសំាងស៊ីនឯណោះមានកើតចលនាបះបោរឈ្មោះថាចលនាតៃសឺនដែលប្រឆំាងនិងស្តេចយួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅព្រៃនគរ។

៩. តើព្រះបាទអង្គនន់សុគតនៅក្នុងឆ្នាំណា? ដោយសារមូលហេតុអ្វី?  

ចំ. ព្រះអង្គនន់សុគតនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៩ដោយសារពួកមន្ត្រីដែលមានស្វាមីភក្កិនិងស្តេចមុនគឺមន្ត្រីពាងនិងមន្ត្រីទែនបានធ្វើឃាតព្រះអង្គនន់បានសម្រេច។

ខ្លឹមសារទី៤  សៀមដំឡើងឥទ្ធិពលខ្លាំងក្លាដើម្បីត្រួតត្រាខ្មែរ

១. តើព្រះអង្គអេងឡើងសោយរាជ្យនៅព្រះជន្មប៉ុន្មាន?ដោយសារអ្នកណា?ក្នុងឆ្នាំណា?ព្រះអង្គសុគតនៅថ្ងៃខែឆ្នាំណា?ក្នុងព្រះជន្មប៉ុន្មានព្រះវស្សា?

ចំ.ព្រះអង្គអេងគឺ

•  ឡើងសោយរាជ្យនៅព្រះជន្ម៧ព្រះវស្សា

•  ដោយសារមន្រ្តីដែលកាន់អំណាចពិសេសចៅហ៊្វាមូ។

•  សោយរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៩

•  សុគតក្នុងថ្ងៃទី៨ ខែ វិច្ចិកា ឆ្នាំ ១៧៩៦

•  ក្នុងព្រះជន្ម២៤ព្រះវស្សា។

២. តើស្តេចសៀមបានប្រទានអ្វីខ្លះឱ្យមន្រ្តីបែន ?

ចំ.ស្តេចសៀមបានប្រទានឱ្យមន្រ្តីបែនគឺឡើងជាចៅ ពញាអភ័យធិបេសវិសេសសង្រ្គាមប្រទានលើកមន្រ្តីបែនជាចៅហ្វាយខេត្តបាត់ដំបងនិងមហានគរដែលកាត់ផ្តាច់ចេញពីទឹកដីខ្មែរ ។

៣. តើព្រះបាទអង្គអេងមានបុត្រប៉ុន្មានអង្គ?ព្រះនាមអ្វីខ្លះ?  

ចំ.ព្រះអង្គអេងមានបុត្រ៥អង្គគឺ ៖

•  អង្គចន្ទ

•  អង្គស្ងួន

•  អង្គភឹម

•  អង្គអឹម

•  អង្គដួង។

៤. ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឧទ័យរាជាអង្គចន្ទ តើយួនតម្រូវឱ្យខ្មែរធ្វើអ្វីខ្លះ ?

ចំ.ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឧទ័យរាជាអង្គចន្ទ យួនតម្រូវឱ្យខ្មែរ៖

•  ខ្មែរនាំសួយសារអាករថ្វាយស្តេចយួនចំនួនបីឆ្នាំជាប់ៗគ្នា ។

•  ឆ្នាំ១៨១៥បានកេណ្ឌប្រជាជនខ្មែរចំនួន៥០០០នាក់ជីកព្រែកវិញតេ ឬព្រែកយួន នៅលើទឹកដីខេត្តមាត់ជ្រូកមានបណ្តោយ៥៣គ.ម ទទឹង៣៣ម៉ែត្រជម្រៅ២.៥ម៉ែត្រភ្ជាប់ពីមាត់ជ្រូកទៅសមុទ្រត្រង់ពាម(ហាទៀង) ព្រែកវិញអានមានបណ្តោយ១៤គ.មភ្ជាប់ពីទន្លេធំទៅទន្លេតូច(ទន្លេបាសាក់)។

៥. តើក្នុងការជីកព្រែកជីកវិញតេ និងព្រែកជីកវិញអានយួនបានធ្វើបាបរាស្រ្តខ្មែរដូចម្តេចខ្លះ? 

ចំ.ក្នុងការជីកព្រែកជីកវិញតេ និងវិញអានយួនបានធ្វើបាបរាស្រ្តដូចជា៖

•  ឱ្យរាស្រ្តខ្មែរធ្វើការទាំងថ្ងៃទាំងយប់គ្មានពេលសម្រាក

•  ឱ្យហូបអាហារមានក្លិនស្អុយនាំឱ្យឈឺចោទថាខ្មែរធ្វើពុត រួចធ្វើបាប

•  ឱ្យដេកហាលមូស ហាលភ្លៀងមានជំងឺ

•  យករាស្រ្តខ្មែរទឹមជំនួសសត្វដើម្បីអូសឈើចេញពីព្រៃ

•  បើកទឹកបង្ហូរចូលព្រែកបណ្តាលឱ្យរាស្ត្រខ្មែរស្លាប់អណ្តែតតាមទឹកជាច្រើននាក់

•  កាត់ក្បាលខ្មែរដាំតែអុង

•  ទង្វើររបស់ពួកយួនអង្គចន្ទមិនអើពើហើយនាំប្រទេសខ្មែរធ្លាក់ក្រោមចំណុះយួន។

៦. តើយួនបានរៀបចំប្រពន្ធ័រដ្ឋបាលដូចម្តេចក្នុងរជ្ជកាល ក្សត្រីអង្គម៉ី?

ចំ.យួនបានរៀបចំប្រពន្ធ័រដ្ឋបាលដូចជា៖

•  ផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះប្រទេស និងបែងចែកជាខេត្ត ក្រុងជាតំបន់រដ្ឋបាលដែលមាន៣២ខេត្ត ប្តូរមកឈ្មោះយួនទាំងអស់ដូចជាខេត្តសំរោងទង យួនហៅថាឡុងទោន ។ បន្ទាយមាសហៅថាសាយម៉ាត ក្រុងឧដុង្គហៅថាបាក់កូណាម។

•  មានការរុះរើកុដនិងព្រះវិហារ និងកម្ទេចព្រះពុទ្ធរូបចោល។

៧. តើព្រះបាទអង្គដួងជាបុត្ររបស់ព្រះរាជាអង្គណា?សោយរាជ្យពីឆ្នាំណាដល់ឆ្នាំណា?  

ចំ. ព្រះបាទអង្គដួងជាបុត្ររបស់ព្រះបាទអង្គអេងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៨៤០-១៨៦០។

៨. ចូរបង្ហាញពីស្នាព្រះហស្តព្រះបាទហិរក្សរាមាធិបតីអង្គដួង។

ចំ.ស្នាព្រះហស្តព្រះបាទហិរក្សរាមាធិបតីអង្គដួង មាន៖

•  មានព្រះទ័យស្នេហាជាតិជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា(កសាងវត្តអារាម...)

•  មានស្នាដៃខាងអក្សរសាស្រ្ត

•  កំណែទម្រង់ផ្នែករដ្ឋ បង្កើតច្បាប់ថ្មី

•  កសាងហេដ្ឋារចនាសម្ពន្ធ័ថ្មីមានផ្លូវពីឧដុង្គទៅកំពតភ្ជាប់ដល់កំពង់ផែកំពត

•  កំណែទម្រង់ហិរញ្ញវត្ថុ កំណែទម្រង់រដ្ឋបាល កសាងទំនប់ ផ្លូវ ព្រះអង្គទ្រទ្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា និងអក្សរសាស្រ្ត (ព្រះអង្គបាននិពន្ធរឿងកាកី «១៨១៥» ច្បាប់ស្រី «១៨៣៧» ចំប៉ាថោង «១៨១០»)។

•  ព្រះបាទអង្គដួងបានផ្តើមទំនាក់ទំនងជាមួយបារាំងនៅឆ្នាំ១៨៥៣ ដើម្បីសុំឱ្យមហាអំណាចបារាំងជួយការពារប្រទេសកម្ពុជាពីការឈ្លានពានរបស់យួននិងសៀម។...