(ជ១) មេរៀនទី២៖ (មេរៀនសង្ខេប) ឥរិយាបថខ្មែរ

រាល់ជាតិសាសន៍ទាំងអស់នៅលើសកលលោក សុទ្ធតែមានទំនៀមទម្លាប់ និងវប្បធម៌រៀងៗខ្លួន ។ ប្រទេសកម្ពុជាក៏ដូចគ្នាដែរ ដោយមានប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ និងវប្បធម៌ដ៏ល្អប្រពៃ ដែលបានបន្សល់ទុកពីដូនតាសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយគោរព និងអនុវត្តតាម។ ឥរិយាបថដែលសម្តែងចេញពីការអនុវត្តន៍របស់ប្រជាជនខ្មែរនៅគ្រប់ទីកន្លែង បង្ហាញឱ្យពិភពលោកបានដឹងថា ខ្មែរជាជនជាតិមួយដែលធ្លាប់មានអរិយធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់តាំងពីបុរាណកាលមក។

ពាក្យគន្លឹះ

·         អរិយធម៌       ៖ គឺជាវប្បធម៌ និងការប្រតិបត្តិដ៏ល្អប្រពៃរបស់ខ្លួនដែលដូនតាជំនាន់មុនបានបន្សល់

                ទុកជាកេរដំណែលសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយធម៌គឺសម្បូរបែប និង

                   ខ្ពង់ខ្ពស់។

·         ឥរិយាបថ      ៖ សំដៅលើកាយវិការ ឬទង្វើរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ។

·         ទំនៀមទម្លាប់  ៖ ទម្លាប់ប្រពៃណីដែលបានបន្តពីដូនតាមក ។

·         ប្រពៃណី       ៖ គំរូនៃឥរិយាបថ និងជំនឿដែលបានបន្តពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយទៀត។

·         វប្បធម៌        ៖ ភាពរុងរឿងដែលទាក់ទងនឹងរបៀបរស់នៅ ទំនៀមទម្លាប់ និងចំណេះដឹងរបស់មនុស្ស

                ក្នុងសង្គមណាមួយ ។

·         សំពះ          ៖ ជាកាយវិការគោរពរបស់ខ្មែរ ដោយដាក់បាតដៃទាំងពីរផ្គុំគ្នា ។

·         អារ្យធម៌        ៖ សំដៅលើការរីកចម្រើនខ្ពង់ខ្ពស់នៃសង្គមមនុស្ស ។

·         ព្រះពុទ្ធសាសនា ៖ ជាសាសនាដែលដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងល្អក្នុងសង្គមខ្មែរ។

·         វត្តអារាម       ៖ ជាទីកន្លែងសម្រាប់អប់រំ និងជាឃ្លាំងសម្បត្តិវប្បធម៌ ចំណេះដឹង និងសីលធម៌

                សម្រាប់កូនខ្មែរ ។

១. ការធ្វើទំនាក់ទំនងក្នុងទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីខ្មែរ

ជនជាតិខ្មែរ​ យើងក៏មានអារ្យធម៌ វប្បធម៌ និងការប្រតិបត្តិដ៏ល្អប្រពៃរបស់ខ្លួនដែលដូនតាជំនាន់មុនបានបន្សល់ទុកជាកេរដំណែលសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយឱ្យគោរពនិងអនុវត្តតាមតាំងពីបុរាណរហូតមក ។ ការគោរពរបស់ខ្មែរស្តែងចេញតាមរយៈពាក្យសម្តី និងកាយវិការ ។ ការសំពះជាមរតកដ៏ថ្លៃថ្លាតាំងពីដូនតាយូរលង់ណាស់មកហើយ ។ ការសំពះបញ្ជាក់ពីចរិតថ្លៃថ្នូរ សុភាពរាបសារបស់ជនជាតិខ្មែរ ។ នៅក្នុងប្រពៃណីខ្មែរមានរបៀបសំពះ ៥ បែប ។ របៀបសំពះទាំង ៥ បែបនេះជាការផ្តល់តម្លៃ គុណធម៌ដែលឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក និងជាការដឹងគុណចំពោះអ្នកមានគុណ អ្នកសាងអំពើល្អ និងអ្នកមានសីលធម៌ល្អបរិសុទ្ធ ។

២. ឥទ្ធិពលនៃការគោរពតាមបែបបស្ចិមប្រទេស

          ទន្ទឹមនឹងការគោរពគ្នាតាមបែបប្រពៃណីជាតិខ្មែរយើង ក៏ទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌របស់ជនជាតិអឺរ៉ុប ដែលបានជ្រៀតចូលប្រទេសខ្មែរតាំងពីយូរណាស់មកហើយ ។ នៅក្នុងអំឡុងអាណានិគមនិយមបារាំង វប្បធម៌នៃការចាប់ដៃសួរសុខទុក្ខ ឬការលាគ្នាក៏ត្រូវបានប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមអ្នកមុខអ្នកការ មន្ត្រីរាជការ អ្នកទីក្រុងនិងអ្នករស់នៅទីប្រជុំជនភាគច្រើន ។ គារវកិច្ចចាប់ដៃតាមបែបបស្ចិមប្រទេសនេះជាការសម្តែងការគោរព គួរសម ពេលជួបគ្នា និងពេលបែកគ្នា ។ បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនខ្មែរដែលរស់នៅទីក្រុង ទីប្រជុំជនធំៗ និងមន្ត្រីរាជការ ច្រើននិយមប្រើតាមបែបខ្មែរផង និងអឺរ៉ុបផង គឺសំពះផង និងចាប់ដៃផង។

៣. ទំនាក់ទំនងល្អតាមរយៈព្រះពុទ្ធសាសនា

តាំងពីសម័យមុនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ព្រះពុទ្ធសាសនា ដើរតួនាទីសំខាន់ ក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនង ប្រមូលផ្តុំ ជួបជុំគ្នាជាលក្ខណៈគ្រួសារ និងសង្គម ។ រាល់ពេលមានបុណ្យទាន ដូចជាបុណ្យផ្កា កឋិនទាន បុណ្យប្រពៃណីផ្សេងទៀត មនុស្សគ្រប់ប្រភេទគ្រប់ទិសទីតែងមកជួបជុំគ្នាក្នុងវត្ត ។ ក្រៅពីនេះអ្នកភូមិ អ្នកស្រុកជួបជុំ សួរសុខទុក្ខគ្នាជាមិត្តភាព សាមគ្គីភាព ភាតរភាព និងជាទីសង្ឃឹមក្នុងជីវិត ។ វត្តអារាមតំណាងសភាវៈល្អ ។

៤. វត្តអារាមជាទីកន្លែងអប់រំចិត្ត

          តាមទស្សនៈសង្គមខ្មែរតាំងពីសម័យបុរាណរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និងវត្តអារាមមានឥទ្ធិពល និងសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់មកលើពុទ្ធសាសនិកខ្មែរ ។ វត្តអារាមជាទីកន្លែងអប់រំចិត្ត ។

វត្តអារាមក៏ចូលរួមចំណែកដោះស្រាយការលំបាករបស់សង្គមផងដែរដូចជា ការឧបត្ថម្ភអាហារដល់ក្មេងកំព្រា គ្រួសារក្រីក្រ ជនអាណាថា ជនមានវ័យចំណាស់ ទុគិតជន ជនពិការ ដើម្បីធ្វើឱ្យជនទាំងនោះមានក្តីសង្ឃឹមក្នុងឆាកជីវិត ។

៥. ទំនាក់ទំនងល្អក្នុងគ្រួសារ

សមាជិកម្នាក់ៗក្នុងគ្រួសារ ត្រូវមានទំនាក់ទំនងរវាងគ្នានិងគ្នា និងជួយដោះស្រាយសម្រេចរាល់បញ្ហាដែលកើតមានឡើង ។ ការគោរពចាស់ទុំក្នុងវង្សត្រកូល ដូចជា ជីដូនជីតា មីងមា ជាប្រពៃណីដ៏ល្អមួយសម្រាប់ការគោរពប្រតិបត្តិក្នុងគ្រួសាររៀងៗខ្លួន។

៦. ការសម្រេចចិត្ត និងអំណាចគ្រួសារ

          ក្នុងសង្គមខ្មែរសម័យដើម ម្តាយឪពុកមានសិទ្ធិចាត់ចែង និងសម្រេចចិត្តគ្រប់បែបយ៉ាងលើជោគវាសនាកូនចៅរបស់ខ្លួន ។ ឪពុកម្តាយមាននាទីអប់រំកូនចៅប្រុសស្រីឱ្យចេះដឹងគុណអ្នកដែលធ្វើអំពើល្អមកលើខ្លួន ។

ម្តាយឪពុកជាអ្នកណែនាំប្រតិបត្តិអំពើល្អ ស្មោះត្រង់ យុត្តិធម៌ ស្រឡាញ់ការងារ និងវៀរចាកអំពើអបាយមុខ ស្រា ស្រី ល្បែងស៊ីសង និងអំពើខុសច្បាប់ផ្សេងៗទៀត។

៧.​ តម្លៃនៃឥរិយាបថខ្មែរ

ឥរិយាបថដែលស្តែងចេញពីការប្រតិបត្តិរបស់ខ្មែរគ្រប់រូបនៅក្នុងគ្រួសារ សង្គមជាតិ និងលើឆាកអន្តរជាតិ សុទ្ធសឹងបង្ហាញវប្បធម៌របស់ជាតិខ្មែរឱ្យគេដឹងថា ខ្មែរជាពូជពង្សមួយដែលធ្លាប់មានអរិយធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់តាំងពីបុរាណកាល។