(ជ២) មេរៀនទី៣៖ (មេរៀនសង្ខេប) អព្យាក្រឹតភាព

          ការគោរពច្បាប់ជាគោលការណ៍សំខាន់នៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានបែងចែកអំណាចជាបីដាច់ពីគ្នាគឺ៖ នីតិប្បញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការ ។ ដើម្បីអនុវត្តច្បាប់កាន់តែប្រសើរ ប្រទេសនីមួយៗផ្ដល់សិទ្ធិដល់សារព័ត៌មាន តុលាការ និងអង្គការសង្គមស៊ីវិលឱ្យចូលរួមឆ្លុះបញ្ចាំងពីសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល ។ គណបក្សជំទាស់ក៏មានសិទ្ធិរិះគន់ និងជំទាស់ក្នុងន័យស្ថាបនាផងដែរ ដើម្បីជួយឱ្យប្រទេសរីកចម្រើន។

ពាក្យគន្លឹះ

·         អព្យាក្រឹតភាព ៖ គំនិតដែលមិនលម្អៀង ឬមិនប្រកាន់បក្សពួក។ នៅក្នុងឯកសារនេះ ត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅលើភាព                                               ឯករាជ្យនៃតុលាការ និងអ្នកសារព័ត៌មានដែលមិនបម្រើនយោបាយបុគ្គល ឬគណបក្សណាមួយ ។

·         អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ ៖ អំណាចដែលទទួលបន្ទុកក្នុងការបង្កើត ឬអនុម័តច្បាប់ ។

·         អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ៖ អំណាចដែលអនុវត្តច្បាប់ និងគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាល ។

·         នីតិវិធី ៖ ដំណើរការ ឬក្បួនច្បាប់ដែលត្រូវអនុវត្តតាមក្នុងការជម្រះក្តី ។

·         សម្បជញ្ញៈ ៖ ន័យសំគាល់ថាជាមនសិការ ឬការពិចារណាត្រឹមត្រូវរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ។ ចៅក្រមត្រូវបំពេញភារកិច្ចដោយប្រើ                                សម្បជញ្ញៈរបស់ខ្លួន ។

·         យុត្តាធិការ ៖ សមត្ថកិច្ច ឬអំណាចរបស់តុលាការក្នុងការវិនិច្ឆ័យលើរឿងក្តីណាមួយ ។

·         វិទ្ធង្សនា ៖ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ ឬបង្កឱ្យមានភាពវឹកវរក្នុងសង្គមជាតិ ។

·         បរិហារកេរ្តិ៍ ៖ ការនិយាយអាក្រក់ពីបុគ្គលណាម្នាក់ដើម្បីធ្វើឱ្យខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ។

១. សេរីភាពសាព័ត៌មាន

          អ្នកសារព័ត៌មានដើរតួនាទី ជាអ្នកនាំពាក្យរវាងប្រជាជន និងរដ្ឋាភិបាល តាមរយៈប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗ ដូចជា វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ និងអ៊ីនធឺណិត ។ ពួកគេមានភារកិច្ចរាយការណ៍ព័ត៌មាន ឬ ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប្រាកដដែលកើតឡើងក្នុងសង្គម ដល់ប្រជាជន និងរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីរកដំណោះស្រាយទាន់ពេលវេលា ។ ព័ត៌មានដែលផ្សព្វផ្សាយត្រូវតែមានតម្លាភាព មិនកុហកបោកប្រាស់សាធារណជន ហើយត្រូវតែបម្រើផលប្រយោជន៍ប្រជាជនទូទៅ មិនមែនបម្រើផលប្រយោជន៍គណបក្សនយោបាយណាមួយឡើយ។

២. ការទទួលខុសត្រូវផ្នែកសាព័ត៌មាន

          អ្នកសារព័ត៌មាន មានសិទ្ធិផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានពិត និងមានប្រភពច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែពួកគេមានការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ក្នុងការប្រុងប្រយ័ត្ន ។ ពួកគេមិនត្រូវប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិ កេរ្តិ៍ឈ្មោះ ឬជេរប្រមាថបុគ្គលណាឡើយ ។ ដូចគ្នានេះដែរ ពួកគេមិនត្រូវញុះញង់ឱ្យមានអំពើហិង្សា ឬបង្កភាពអសីលធម៌ដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ស្ថិរភាពសង្គម ឬ ប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍ជាតិ និងសន្តិសុខជាតិ ។

៣. អ្នកសាព័ត៌មានជាមួយនឹងច្បាប់

          នៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ មិនមានច្បាប់ដែលចាប់អ្នកសារព័ត៌មានដាក់គុកចំពោះការបញ្ចេញមតិយោបល់ ឬការរិះគន់ក្នុងន័យស្ថាបនាឡើយ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវតែប្រុងប្រយ័ត្នជៀសវាងការសរសេរបរិហារកេរ្តិ៍អ្នកដទៃដោយគ្មានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ព័ត៌មានដែលគ្មានភស្តុតាងត្រឹមត្រូវ និងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រពៃណីល្អរបស់សង្គម ស្ថាប័នជាតិ ឬញុះញង់ឱ្យមានអំពើហិង្សា នឹងត្រូវផ្ដន្ទាទោសតាមច្បាប់ ។ អ្នកសារព័ត៌មានមិនមែនជាអ្នកនយោបាយទេ ដូច្នេះការសរសេររបស់ពួកគេមិនត្រូវបម្រើនយោបាយបុគ្គល ឬគណបក្សណាមួយឡើយ ។ ពួកគេត្រូវតែផ្ដល់ព័ត៌មានពិតប្រាកដ ដោយមានគំនិតអព្យាក្រឹត ។

៤. ព័ត៌មានដែលពុំគួរចុះផ្សាយ

មានព័ត៌មានមួយចំនួនដែលមិនគួរផ្សព្វផ្សាយ ព្រោះវាអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សង្គម ។ ព័ត៌មានទាំងនោះរួមមាន៖ ព័ត៌មានដែលបង្កអន្តរាយដល់សន្តិសុខជាតិ និងទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសដទៃ ។ វាក៏រួមបញ្ចូលទាំងការរំលោភបំពានសិទ្ធិបុគ្គល ដូចជាការលាតត្រដាងឯកសារសម្ងាត់របស់រដ្ឋ ឬ ក្រុមហ៊ុនឯកជន ។ ព័ត៌មានដែលនាំឱ្យមានការជំនុំជម្រះក្ដីដោយអយុត្តិធម៌ ឬ បង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់មន្ត្រីអនុវត្តច្បាប់ ក៏ជាព័ត៌មានដែលមិនគួរផ្សព្វផ្សាយផងដែរ ។

៥. ក្រមសីលធម៌សាព័ត៌មាន

អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវគោរពតាមក្រមសីលធម៌ដែលកំណត់ដោយសមាគមរបស់ពួកគេ ។ ក្រមសីលធម៌នេះរួមមាន៖

• គោរពសច្ចធម៌ និងសិទ្ធិរបស់សាធារណជនក្នុងការទទួលបានព័ត៌មាន ។

• ផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានដោយសុចរិត និងធ្វើអត្ថាធិប្បាយឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ។

• រាយការណ៍តែពីអ្វីដែលដឹងពីប្រភពដើម និងមិនត្រូវលាក់បាំង ឬ ក្លែងបន្លំឯកសារឡើយ ។

• ប្រើវិធីសុចរិតក្នុងការស្វែងរកព័ត៌មាន និងមិនត្រូវញុះញង់ឱ្យមានការរើសអើងពូជសាសន៍ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា សាសនា ឬ នយោបាយឡើយ ។

• គោរពសិទ្ធិឯកជនរបស់បុគ្គល ។

• ហាមផ្សព្វផ្សាយរូបភាពអាសអាភាស ឬ រូបភាពហិង្សា ។

• ហាមលួចចម្លងគំនិត ឬស្នាដៃអ្នកដទៃ និងហាមបន្លំដើម្បីបង្កឱ្យមានការសង្ស័យដោយអយុត្តិធម៌លើបុគ្គល ឬគណបក្សណាមួយ ។

• ហាមទទួលសំណូកគ្រប់បែបយ៉ាង ។

៦. អព្យាក្រឹតភាពនៃតុលាការ

          អំណាចតុលាការជាអំណាចឯករាជ្យដែលធានា និងការពារសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ អំណាចនេះគ្របដណ្ដប់លើរឿងក្តីទាំងអស់ រួមទាំងរដ្ឋបាល ហើយត្រូវបានប្រគល់ជូនតុលាការកំពូល និងសាលាក្ដីគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ ។ការជម្រះក្តីដើម្បីផ្តល់យុត្តិធម៌ត្រូវធ្វើក្នុងនាមប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ដោយប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអព្យាក្រឹតភាព ។ ចៅក្រមត្រូវបំពេញការងារតាមច្បាប់ ដោយអស់ពីចិត្ត និងដោយសម្បជញ្ញៈរបស់ខ្លួន ។ ព្រះមហាក្សត្រជាអ្នកធានានូវឯករាជ្យភាពរបស់អំណាចតុលាការ ។

៧. ភារកិច្ចរបស់គណបក្សជំទាស់ក្នុងរដ្ឋសភាជាតិ

          គណបក្សជំទាស់ដើរតួនាទីជាសំឡេងមិនយល់ស្រប និងទាមទារការទទួលខុសត្រូវពីសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលពួកគេយល់ថាប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍ប្រជាជន ។ ពួកគេមានសិទ្ធិរិះគន់ កែលម្អ និងជំទាស់ក្នុងន័យស្ថាបនា ដើម្បីជំរុញឱ្យប្រទេសជាតិរីកចម្រើន ។ គណបក្សជំទាស់ជាកញ្ចក់ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីចំណុចខ្វះខាតរបស់រដ្ឋាភិបាល ហើយការតវ៉ានៅក្នុងកិច្ចប្រជុំ គឺជាដំណើរការល្អមួយនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ។ គណបក្សដែលទទួលបានសំឡេងឆ្នោតតិចជាងគេ នឹងក្លាយជាគណបក្សជំទាស់នៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិ ។

៨. ការបង្កើតគណបក្ស

          ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរគ្រប់រូបមានសិទ្ធិចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងជីវភាពនយោបាយ និងគាំទ្រគណបក្សនយោបាយណាដែលខ្លួនពេញចិត្ត ។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលមានអាយុចាប់ពី ១៨ឆ្នាំ ឡើងទៅអាចបង្កើតគណបក្សនយោបាយបាន ដោយគ្រាន់តែប្រមូលផ្ដុំសមាជិកចំនួន ៣០នាក់ដែលមានលំនៅឋានអចិន្រ្តៃយ៍នៅកម្ពុជា រួចទៅបំពេញបែបបទ និងចុះបញ្ជីនៅក្រសួងមហាផ្ទៃ ។ តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញមាត្រា ៤៨ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរមានសិទ្ធិបង្កើតសមាគម និងគណបក្សនយោបាយ ដែលសិទ្ធិនេះត្រូវបានកំណត់ដោយច្បាប់ ។