ជំពូកទី៤ ៖ បរិស្ថាន
មេរៀនទី៣ ៖ ប្រវត្តិនៃការប្រែប្រួលបរិស្ថាននៃលើភពផែនដី
មេរៀនសង្ខេប
ភពផែនដីកើតពីពពកឧស្ម័ន និងធូលីតាំងពី ៤៦០០ លានឆ្នាំមុន ។ ផែនដីកកើតជាបាល់សិលារលាយមួយវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ ។ ភពចុះត្រជាក់ធ្វើឱ្យចំហាយទឹកក្នុងបរិយាកាសក្លាយជាកំណករួចធ្លាក់មកលើផ្ទៃដីបង្កើតជា មហាសមុទ្រ។
១. កំណត់ត្រានៅក្នុងសិលា
សិលាជាច្រើននៅលើផ្ទៃផែនដី និងក្នុងសំបកផែនដីបានបន្សល់ទុកដានជាច្រើនជួយយើងក្នុងការស្វែងយល់ពីការវិវត្តនៃភាវៈមានជីវិតក្នុងអំឡុងពេលរាប់លានឆ្នាំមុន។ ដានទាំងនេះហៅថា ផូស៊ីល។ ផូស៊ីលមិនអាចកើតឡើងនៅក្នុងសិលាភ្នំភ្លើងទេ។ ផូស៊ីលមានទម្រង់ខុសភាពដើមត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងសិលាប្រែកំណើត។ ផូស៊ីលភាគច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងសិលាកម្ទេចកំណ។ សិលាកម្ទេចកំណមានប្រហែល ៥% នៃកម្រាស់សំបកផែនដី ប៉ុន្តែវាគ្របដណ្តប់ប្រហែល ៧៥% នៃផ្ទៃផែនដី។
ផូស៊ីលដែលជាសំណល់សាកសពសត្វនិងរុក្ខជាតិត្រូវបានកប់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ព្រោះបើមិនដូច្នេះទេ ពួកវានឹងពុកផុយយ៉ាងលឿន។ ការកប់យ៉ាងឆាប់រហ័សនៃរោមសត្វមុំាមូត (marmot ) នៅវាលភក់ល្បាប់ស៊ីបេរីដែលកើតឡើងក្រោយពេលកំណកបានបញ្ជាក់ពីជីវិតរស់នៅនៃសរីរៈពិតប្រាកដរបស់ពួកវា។ សំណាកមួយនៅសារៈមន្ទីរនៅឡេនីនក្រាតដែលបានកប់នៅស៊ីបេរីប្រហែល ៤៥០០០ ឆ្នាំមុន ស្រដៀងនឹងសត្វរមាសដែលបានស្លាប់ជាង ១០០០០ ឆ្នាំមុន ដែលបានរកឃើញនៅប៉ូឡិន។ នៅពេលដែលសារពាង្គកាយបានកប់នៅក្នុងសិលាកម្ទេចកំណនៅបាតទន្លេ បឹង និងបាតសមុទ្រផ្នែកដែលទន់ងាយពុកផុយនៅសល់តែផ្នែករឹង ដូចជាសំបកឆ្អឹងជាដើម។ ក្រោយពីការកប់បាត់ ជួនកាលផ្នែករឹងរលាយទៅឆ្ងាយនៅសល់តែកំហូច ឬពុម្ពដែលជាផ្នែកថ្មីមួយកកើតក្នុងសិលាកម្ចេចកំណ។
នៅពេលផ្នែករឹងនៃសារពាង្គកាយបានកប់បាត់ជម្រាបទឹកតែងតែចាក់បង្គរសារធាតុខនិជក្នុងប្រហោងទាំងនោះធ្វើឱ្យរូបធាតុដើមរលាយយឺតៗ ហើយរសាត់ទៅឆ្ងាយ។ លទ្ធផលផ្នែករឹងនៃសារពាង្គកាយក្លាយទៅជាសិលាបន្តិចម្តងៗហៅថា ដំណើរក្លាយជាសិលា។ លក្ខណៈរូបសិលាកម្ទេចកំណបានប្រាប់ពីផ្នែកខ្លះនៃលក្ខណៈរបស់វា ហើយលក្ខណៈគួរកត់សំគាល់ជាងគេនៃសិលាកម្ទេចកំណ គឺស្រទាប់កម្ទេចកំណ។
ការសិក្សាពីស្រទាប់សិលា លក្ខណៈអាយុ និងទំនាក់ទំនងទៅនឹងស្រទាប់សិលាផ្សេងៗទៀតហៅថា ស្រទាប់វិទ្យា។ ផូស៊ីលដែលបានរកឃើញនៅក្នុងស្រទាប់សិលាតែមួយជាភស្តុតាងនៃសារពាង្គកាយដែលបានរស់នៅក្នុងរយៈពេលមួយខ្លី មុននិងពួកវាវិនាសសាបសូន្យពីលើផែនដី។ ទាំងអស់នេះហៅថា សន្ទស្សន៍ផូស៊ីល។
២.ប្រវត្តិភពផែនដី
ធរណីវិទូបានចែកថ្នាក់សិលាដោយផ្អែកលើអាយុរបស់សិលា ហើយក៏បានកំណត់អាយុផែនដីដោយផ្អែកលើអាយុសិលាផងដែរ។ ដោយផ្អែកលើផូស៊ីលសិលានៅ ៥៧០ លានឆ្នាំ គេបានបែងចែកអាយុផែនដីជាបីស័កធំៗគឺ ប៉ាលេអូសូអ៊ិច (៥៧០-២២៥ លានឆ្នាំ) មេសូសូអ៊ិច (២២៥-៦៥ លានឆ្នាំមុន) និងសេណូសូអ៊ិច (៦៥លានឆ្នាំ-បច្ចុប្បន្ន)។ កាលសម័យដំបូងនៃស័កប៉ាលេអូសូអ៊ិចគឺកំប្រ៊ីយាង។ កាលសម័យកំប្រ៊ីយាងបានចាប់ផ្តើមជាមួយការកកើតផែនដីក្នុងកំឡុងពេល ៤៥០០ លានឆ្នាំមុន ។ នៅមុនស័ក(បុរេកំប្រ៊ីយាង) គេឃើញមានការវិវត្តនៃរុក្ខជាតិដំបូងនៅក្នុងទម្រង់ជាបាក់តេរី និងគំរូរុក្ខជាតិហៅថា សារាយ។ ប្រហែល ២០០០ លានឆ្នាំមុនរុក្ខជាតិទាំងអស់នោះផលិតអុកស៊ីសែនដែលធ្វើឱ្យមានខ្យល់ដកដង្ហើម។
ស័កប៉ាលេអូសូអ៊ិចមាន ៦ កាលសម័យគឺកំប្រ៊ីយាង អរដូវីស្យ៊ាង ស៊ីឡូរ្យាង ដេវ៉ូញាង កាបូនីផែ និងពែមីញាង។នៅកាលសម័យកំប្រ៊ីយាង នៅក្នុងសមុទ្រសំបូរដោយសត្វ និងរុក្ខជាតិរស់នៅ។ រហូតមកដល់ចុងកាលសម័យ គេឃើញមានការវិវត្តនៃប្រភេទសត្វឆ្អឹងកងដែលនេះជាយុគដំបូងនៃប្រភេទត្រីដែលហៅថា”ស័កអាយុត្រី” ។
មេសូសូអ៊ិចមានកាលសម័យទ្រីយ៉ាស សួរ៉ាស៊ិច និងកាលសម័យក្រេតាសេដែលមានការវិវត្តប្រភេទល្មូនជាច្រើន។ ដាយណូស័រដំបូងបានលេចឡើងនៅកាលសម័យទ្រីយ៉ាស ហើយបក្សីនិងល្មូននៅសម័យសួរ៉ាស៊ិច។ គេហៅស័កនេះថា “ស័កអាយុល្មូន”។
សេណូសូអ៊ិចមានពីរកាលសម័យគឺ ទែត្យារី និងក្វាទែណារី។ នៅក្នុងស័កនេះមានការវិវត្តថនិកសត្វជាច្រើនប្រភេទរួមទាំងលំដាប់លំដោយពានរ។ សម័យអេអូសែន ១៧ លានឆ្នាំមុនឧបទ្វីបឥណ្ឌាបានប៉ះទង្គិចជាមួយទ្វីបអាស៊ីបង្កើតបានជាខ្ពង់រាបទីបេ និង ជួរភ្នំហិមាល័យ។ សម័យមីអូសែន ១៩ លានឆ្នាំមុន អង់តាក់ទិចបានគ្របដណ្តប់ដោយទឹកកក ហើយទ្វីបនៅអឌ្ឍគោលខាងជើងបានចុះត្រជាក់យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ សម័យព្លេអ៊ីសតូសែនប្រហែល ១៨ ០០០ ឆ្នាំមុន ផែនដីកើតជាផ្ទះទឹកកក។
រូបភាព ៖ ស័កសេណូសូអ៊ិច
