(ជ១)មេរៀនទី៦៖ (មេរៀនសង្ខេប) ភ្នំភ្លើង

      ភ្នំភ្លើង គឺជាភ្នំដែលកើតឡើងនៅពេលសិលារលាយហៅថា ម៉ាក់ម៉ាហូរចេញមកលើផ្ទៃផែនដី។ ម៉ាក់ម៉ា គឺជាសិលារាវដែលផ្សំឡើងពីសិលារលាយ ឧស្ម័ន និងទឹកហើយមានប្រភពនៅក្នុងម៉ង់តូ។ កំអែភ្នំភ្លើង ជាម៉ាក់ម៉ាដែលហូរឡើងមកដល់ផ្ទៃផែនដី។

១. ភ្នំភ្លើង និងផ្លាកតិចតូនិច

       ភ្នំភ្លើងកើតមានឡើងតាមព្រំដែនជំនួបគ្នា ព្រំដែនបែកចេញនៃផ្លាកតិចតូនិច និងលើចំណុចក្ដៅនៃផែនដី។  ភ្នំភ្លើងជាច្រើនផ្ទះនៅតាមបណ្តោយទ្រនុងកណ្តាលមហាសមុទ្រជាកន្លែងដែលផ្លាកបែកចេញពីគ្នា។ កំអែភ្នំភ្លើងហូរចេញតាមស្នាមប្រេះមកលើបាតសមុទ្របន្តិចម្តងៗ បង្កើតបានជាភ្នំភ្លើងថ្មីៗ នៅតាមបណ្តោយជ្រលងស្មាមប្រេះ។ មានភ្នំភ្លើងជាច្រើនផ្ទុះនៅជិតព្រំដែនជំនួបគ្នាជាកន្លែងដែលផ្លាកមហាសមុទ្រធ្លាក់ចុះទៅក្នុងម៉ង់តូ។ នៅកន្លែងដែលផ្លាកមហាសមុទ្រពីរបុកគ្នា សិលាខ្លះដែលស្ថិតនៅពីលើផ្លាកធ្លាក់ចុះរលាយហើយបង្កើតបានជាម៉ាក់ម៉ា។ នៅពេលម៉ាក់ម៉ាជ្រៀបចេញតាមបាតមហាសមុទ្របង្កើតបានជាភ្នំភ្លើង។ ភ្នំភ្លើងខ្លះកើតពីចំណុចក្តៅដែលស្ថិតនៅក្នុងម៉ង់តូ។ ចំណុចក្តៅ គឺជាកន្លែងដែលរូបធាតុចេញពីម៉ង់តូស្ទុះឡើង ហើយរលាយបង្កើតបានជាម៉ាក់ម៉ា។ 

២. បន្ទុះភ្នំភ្លើង

       បន្ទុះភ្នំភ្លើងមានពីរប្រភេទគឺ បន្ទុះស្ងប់ និង បន្ទុះខ្លាំង។ បន្ទុះភ្នំភ្លើងស្ងប់ ជាការផ្ទុះមួយដែលកំអែភ្នំភ្លើងបានហូរចេញមកក្រៅលើផ្ទៃផែនដីដោយស្ងប់ស្ងាត់ដែលគរលើគ្នាជាច្រើនបង្កើតបានជាភ្នំធំៗ ។ បន្ទុះខ្លាំង គឺពំនូកនៃកម្ទេច និងឧស្ម័នបានព្រួសចេញពីភ្នំភ្លើងយ៉ាងលឿន បន្ទុះនេះធ្វើឱ្យសិលារលាយបាចសាចជាបំណែកតូចៗកករឹងក្នុងបរិយាកាស។

៣. រូបធាតុដែលផ្ទុះចេញពីភ្នំភ្លើង

       ម៉ាក់ម៉ាផ្ទុះចេញជាកំអែភ្នំភ្លើង ឬបំណែកសិលាភ្នំភ្លើងអាស្រ័យលើរបៀបនៃការផ្ទុះរបស់ភ្នំភ្លើង។ បន្ទុះស្ងប់បង្កើតឱ្យមានកំអែភ្នំភ្លើងស្ទើតែទាំងស្រុង ចំណែកឯបន្ទុះខ្លាំងវិញបង្កើតឱ្យមានបំណែកសិលាស្ទើតែទាំងស្រុងដែរ។

       សមាសភាពរបស់ម៉ាក់ម៉ាកំណត់បានថា បន្ទុះភ្នំភ្លើងមួយជាបន្ទុះខ្លាំង បន្ទុះស្ងប់ ឬជាប្រភេទមួយក្នុងចំណោមប្រភេទទាំងពីរ។ ភ្នំភ្លើងអាចផ្ទុះបាន ប្រសិនបើម៉ាក់ម៉ាមានផ្ទុកទឹក និងភាគរយស៊ីលីកាត (SiO2) ច្រើន។

       កំអែភ្នំភ្លើងចែកចេញជា ៤ ប្រភេទគឺ៖
   • កំអែភ្នំភ្លើងខាប់
   • កំអែភ្នំភ្លើងក្រមួន ឬប៉ាហូយហូយ 
   • កំអែភ្នំភ្លើងរាងខ្នើយ 
   • និងកំអែភ្នំភ្លើងគ្រើម ឬអាអា។

       ប្រភេទសំខាន់ៗ នៃបំណែកសិលាភ្នំភ្លើងមាន៖
   • ដុំសិលាភ្នំភ្លើង 
   • គ្រាប់បែកភ្នំភ្លើង 
   • ធូលីភ្នំភ្លើង 
   • និងផេះភ្នំភ្លើង។

៤. ប្រភេទសណ្ឋានដីភ្នំភ្លើង

       • ភ្នំភ្លើងខែល កើតពីស្រទាប់កំអែភ្នំភ្លើងដែលហូរគលើគ្នាបន្តបន្ទាប់នៃបន្ទុះស្ងប់ កំអែមានលក្ខណៈរាវខ្លាំងធ្វើឱ្យរាលដាលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃធំ។ 
       • ភ្នំភ្លើងសាជី មានរាងសាជីតូចៗដែលកើតឡើងពីបំណែកសិលានៃបន្ទុះធុនកណ្តាលបង្កើតបានជាចំណោទខ្លាំង និងមានបាតតូចជាងភ្នំភ្លើងខែល។ 
       • ភ្នំភ្លើងសមាស កើតពីបន្ទុះឆ្លាស់គ្នានៃបន្ទុះខ្លាំង និងបន្ទុះស្ងប់។ បំណែកសិលា និងកំអែភ្នំភ្លើងបានបង្កើតជាស្រទាប់ឆ្លាស់គ្នា។ វាមានបាតធំ ចំណោតមធ្យម និងមានកម្ពស់ខ្ពស់។
       • ខ្ពង់រាបកំអែភ្នំភ្លើង ភាគច្រើនជាកំអែភ្នំភ្លើងនៅលើទ្វីបផ្ទុះចេញពីស្នាមប្រេះក្នុងសំបកផែនដី។

៥. ភ្នំភ្លើងក្នុង និងជុំវិញប្រទេសកម្ពុជា

       តាមការស្រាវជ្រាវមានភស្តុតាងជាច្រើនដែលគេបានបង្ហាញថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្លាប់មានបន្ទុះភ្នំភ្លើងជាច្រើននៅអតីតកាលដូចជាតំបន់បឹងយក្សឡោមក្នុងខេត្តរតនៈគីរី តំបន់ភ្នំប្រុសភ្នំស្រីក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ភ្នំគ្របបាយ និងភ្នំត្មាតពងក្នុងស្រុកឧដុង្គ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ និងនៅក្នុងសមុទ្រក្បែរប្រទេសវៀតណាម។