(ជ២) មេរៀនទី៤៖​ (មេរៀនសង្ខេប) អរិយធម៌ខ្មែរក្រោយសម័យអង្គរ

ខ្លឹមសារទី១៖  វិស័យនយោបាយ

១. តើព្រះបាទពញាយ៉ាតបានប្តូររាជធានីពីអង្គរមកតាំងនៅឯណា?ក្នុងឆ្នាំណា?
ចំ. ព្រះបាទពញាយ៉ាតបានប្តូររាជធានីពីអង្ករមកតាំងនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសក្នុងឆ្នាំ១៤៣១។

២. ក្រោយពីប្តូររាជធានីមកតាំងនៅចតុមុខ តើយើងមានប្តូរសាសនាដែរឬទេ?សាសនាអ្វី? 
ចំ. ការប្តូររាជធានី មកតាំងនៅចតុមុខ យើងមានប្តូរសាសនាពីសាសនាព្រាហ្មណ៍ ព្រះពុទ្ធមហាយានមកព្រះពុទ្ធហីនយាន។

៣. តើសម័យក្រោយអង្គរប្រើភាសាអ្វី? មានសង់ប្រាសាទដែរឬទេ?សង់អ្វី?
ចំ. សម័យក្រោយអង្គរប្រើភាសាខ្មែរ មិនបានសង់ប្រាសាទទេ តែសង់វត្តអារាម និងវិហារ។

៤. តើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីរបស់ព្រះបាទពញាយ៉ាតគឺជាការកំណត់នៃអ្វីខ្លះ?
ចំ. ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីរបស់ព្រះបាទពញាយ៉ាតគឺជាការកំណត់នៃ៖
- ការធ្លាក់ចុះឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់ខ្មែរនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍
- ការប្តូរសាសនាពីព្រហ្មញ្ញសាសនានិងព្រះពុទ្ធសានាមហាយានមកព្រះពុទ្ធសាសនាហីនយានវិញ
- ការប្រើភាសាបាលីជំនួសភាសាសំស្រ្តឹតវិញ
- ឈប់កសាងប្រាសាទពីថ្ម មកកសាងវត្តអារាមធ្វើពីឈើ ចេតិយ និងព្រះវិហារវិញ។

៥. តើព្រះរាជាមានបុព្វសិទ្ធិដូចម្តេចខ្លះ? 
ចំ. ព្រះរាជាមានបុព្វសិទ្ធិ គឺអំណាចជាម្ចាស់ផែនដីអាចតែងតាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ចៅហ្វាយខេត្ត ឬដកហូតតំណែងពីមន្រ្តីណាក៏បាន និងមានសិទ្ធិជ្រើសតាំងរាជវង្សានុវង្សជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់។

៦. តើការជ្រើសរើសព្រះរាជាថ្មីត្រូវធ្វើដូចម្តេច?
ចំ. ការជ្រើសរើសតាំងព្រះរាជាថ្មីធ្វើទៅតាមប្រពៃណីបុរាណ (បុត្រច្បងឡើងសោយរាជ្យ)។

៧. តើបុត្របន្ទាប់ត្រូវជ្រើសតាំងជាអ្វី? 
ចំ. បុត្របន្ទាប់ត្រូវជ្រើសតាំងជា ឧបរាជ។

៨. តើហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាដាក់រាជ្យនៅមានតួនាទីជាឧភយោរាជ? 
ចំ. បានជាព្រះរាជាដាក់រាជ្យនៅមានតួនាទីជាឧភយោរាជ ព្រោះព្រះរាជាថ្មីដែលសោយរាជ្យនៅក្មេងពេក។

៩. បើសិនជាស្តេចសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់ទេនោះ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស? 
ចំ. បើសិនជាស្តេចសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់ទេនោះ នឹងកើតមាន៖
- វឹកវរបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមក្នុងស្រុក
- បញ្ហាអត់ឃា្លន
- ចោរកម្ម
- ការកាប់សម្លាប់ជាដើម។

១០. តើនៅពេលបុត្រច្បងពញាយ៉ាត នាមនរាយណ៍រាជា សោយទិវង្គតទៅ មានអ្វីកើតឡើង? ហេតុអ្វី? 
ចំ. នៅពេលបុត្រច្បងពញាយ៉ាត នាមនរាយណ៍ រាជាសោយទិវង្គតទៅ សង្រ្គាមបានផ្ទុះឡើងដែល បង្កដោយបុត្រនរាយណ៍រាជា នាមស្រីសុរិយទ័យ បានដឹកនាំប្រជារាស្រ្តបះបោរប្រឆាំង និងស្រីរាជាព្រោះខូចចិត្តមិនបានសោយរាជ្យ។

១១. តើនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៦ មានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីខ្លះកើតឡើង? 
ចំ. នៅឆ្នាំ ១៥៨៦ ព្រះបាទសត្ថាទី១ ខ្លាចក្រែង៖
- រាជសម្បត្តិបន្ត ធ្លាក់ទៅដៃស្រីសុរិយោពណ៌ជាប្អូន
- បានរៀបអភិសេកឱ្យបុត្រពីរអង្គគឺ ជ័យជេដ្ឋាឡើងសោយរាជ្យ(១១វស្សា)និងពញាតន់ជាឧបរាជ (៦វស្សា)
- ការសម្រេចព្រះទ័យរបស់ព្រះសត្ថាទី១ ធ្វើឱ្យនាម៉ឺននឹងប្រជារាស្រ្តទទួលយកមិនបាន។…

១២. ការខូចចិត្តទាំងមន្ត្រីទាំងប្រជារាស្រ្តជាឱកាស ............... ទ័ពខ្មែរដែលនៅការពារខេត្តសៀមរាបមិនរវល់អើពើពីរឿងចម្បាំងក៏បានដកទ័ពថយ ព្រោះ ...............។
ចំ. ការខូចចិត្តទាំងមន្ត្រី ទាំងប្រជារាស្រ្តជាឱកាសឱ្យសៀមលើកទ័ពមកវាយខ្មែរជាលើកទី២នៅឆ្នាំ១៥៩៤  ទ័ពខ្មែរដែលនៅការពារខេត្តសៀមរាបមិនរវល់អើពើពីរឿងចម្បាំងក៏បានដកទ័ពថយ ព្រោះខឹងនឹងព្រះសត្ថាទី១​ ដែលជាស្តេចអយុត្តិធម៌ ។

១៣. តើពញាញោមជាស្តេចដូចម្តេច?
ចំ. ពញាញោម គឺជាស្តេចគ្មានទសពិធរាជធម៌ឆ្គួតនឹងល្បែងភ្នាល់ដាក់ប្រាក់ និងប្រព្រឹត្តអំពើអនាចារចាប់កូនប្រពន្ធប្រជារាស្រ្តមកលេងសើចតាមផ្លូវតណ្ហាមិនគិតដល់កិច្ចការប្រទេសជាតិ។

១៤. តើច្បាប់តំណរាជ្យមានលក្ខណៈដូចម្តេចខ្លះ?
ចំ. ច្បាប់៖
- បុត្រច្បងរបស់ព្រះរាជាត្រូវឡើងសោយរាជ្យហើយ ត្រូវមានទសពិធរាជធម៌ផង។
- បើព្រះរាជាគ្មានបុត្រាស្នងរាជ្យត្រូវប្រគល់រាជសម្បត្តិឱ្យទៅ ព្រះអនុជបន្ទាប់ឬត្រូវរើសក្សត្រាអង្គណាដែលជាប់សាច់ឈាមស្តេចគ្រងរាជ្យឱ្យស្នងរាជ្យបន្ត ឬត្រូវរើសក្នុងចំណោមពួកបាគូ។
- មិនត្រូវយកបុត្រដែលស្នងរាជ្យជាកុមារភាព។
- មិនត្រូវយកបុត្រីព្រះរាជាឡើងស្នងរាជ្យទេ បើពុំ នោះទេនឹងកើកលយុគបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមក្នុងស្រុក បញ្ហាអត់ឃ្លាន ចោរកម្ម កាប់សម្លាប់ជាដើម។

១៥. តើតាំងពីពញាយ៉ាតឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៤២១រហូតមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទអង្គដួងមានស្តេចសោយរាជ្យប៉ុន្មានអង្គ? ហើយមានស្តេចប៉ុន្មានអង្គដែលឡើងសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់តំណរាជ្យ?
ចំ. តាំងពីពញាយ៉ាតឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៤២១ រហូតមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទអង្គដួងមានស្តេចសោយរាជ្យ ៣៨អង្គ ។ ហើយមានស្តេច ពីរ អង្គដែលឡើងសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់តំណរាជ្យគឺ៖
- ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋាស្តេចកន (១៥១២-១៥១៦)
- ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ (១៥៩៤-១៥៩៦)។

ខ្លឹមសារទី២៖ វិស័យរដ្ឋបាល

១. តើនៅសម័យក្រោយអង្គរ គេបែងចែករដ្ឋបាលជាអ្វី?ដឹកនាំដោយអ្នកណា?  
ចំ. នៅសម័យក្រោយអង្គរ គេបែងចែករដ្ឋបាលជា៤តំបន់ ដឹកនាំដោយមន្រ្តីធំម្នាក់និងចៅហ្វាយស្រុក។

២. តើនៅឆ្នាំ១៨៦០គេចែករដ្ឋបាលជាប៉ុន្មានតំបន់?
ចំ. នៅឆ្នាំ ១៨៦០ គេចែករដ្ឋបាលជា ៣តំបន់។

៣. តើខេត្តនីមួយៗគេដាក់ឈ្មោះដូចម្តេច?
ចំ. ការដាក់ឈ្មោះខេត្ត គឺខេត្តទាំងឡាយណាដែល
- ខាងកើតទន្លេហៅថា ខេត្តប៉ែកខាងកើត
- ខាងលិចហៅថាខេត្តប៉ែកខាងលិច
- តំបន់កណ្តាលមានខេត្តកោះធំ ខ្សាច់កណ្តាល និងកោះសូទិន។

៤. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងបានចែកប្រទេសខ្មែរជាប៉ុន្មានខេត្ត?ហេតុអ្វី? 
ចំ. ក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងបានបែងចែកប្រទេសខ្មែរជា ៥២ខេត្ត ដែលពីមុនមានតែ ៤០ខេត្ត ព្រោះទឹកដីធំពេកពិបាកគ្រប់គ្រង។

៥. នៅក្រោយសម័យអង្គរគេបែងចែកតំបន់រដ្ឋបាលដូចម្តេចខ្លះ?
ចំ. នៅក្រោសម័យអង្គរគេបែងចែកតំបន់រដ្ឋបាលដូចជា៖
- គេបែងចែកទំរងរដ្ឋបាលជា ៤តំបន់ទៅតាមទិសធំៗទាំង៤
- តំបន់នីមួយៗដឹកនាំដោយមន្រ្តីធំម្នាក់។
- តំបន់នីមួយៗចែកជាច្រើនស្រុក ខេត្ត។
- ស្រុកនីមួយៗទទួលខុសត្រូវដោយមន្រ្តីម្នាក់ជាចៅហ្វាយស្រុកដែលអមដោយមន្រ្តីមួយចំនួនដូចជារដ្ឋបាល យោធា តុលាការ។

ខ្លឹមសារទី៣៖ វិស័យកងទ័ព

១. តើគេចែកកងទ័ពជើងគោកខ្មែរជាប៉ុន្មានប្រភេទ?អ្វីខ្លះ? 
ចំ. គេចែកកងទ័ពជើងគោកជា ៤ ប្រភេទគឺ៖
- ថ្មើរជើង
- ជើងទឹក
- ទ័ពចំណែក (មេ)
- ទ័ពខ្មោច បិសាច។

២. តើហេតុអ្វីបានជាខ្មែរយើងនិយមប្រើដំរីសម្រាប់ដឹកជញ្ជូន?
ចំ. បានជាខ្មែរយើងនិយមប្រើដំរីសម្រាប់ដឹកជញ្ជូនព្រោះ ដំរីធន់នឹងការងារ មានមាឌធំ កម្លាំងខ្លាំងប្រើបានគ្រប់ស្ថានភាពផ្លូវ។

៣. តើអ្នកណាជាអ្នកបង្ហាត់បង្រៀនដំរីសង្រ្គាម? 
ចំ. អ្នកបង្ហាត់បង្រៀនដំរីសង្រ្គាមគឺ ពួកព្រាហ្មណ៍។

៤. តើទ័ពរទេះមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ?
ចំ. ទ័ពរទេះមាន២ប្រភេទគឺ៖ រទេះសេះ និងរទេះគោ។

៥. ក្រៅពីទ័ពរទេះ តើមានទ័ពអ្វីខ្លះទៀត? 
ចំ. ក្រៅពីទ័ពរទេះ មានទ័ពទូក និងទ័ពខ្មោច បិសាច។

៦. តើទាហានត្រូវចេះក្បាច់គុនអ្វីខ្លះ?
ចំ. ទាហានត្រូវចេះក្បាច់គុន ដូចជា៖
- គុនដាវ
- គុនលំពែង
- ដំបង
- ក្បាច់ប្រដាល់បុរាណ
- របៀបបាញ់ធ្នូរ
- បៀបប្រយុទ្ធលើរទេះ លើខ្នងដំរី
- និងរបៀបជិះសេះ
- ក្រៅពីក្បាច់ប្រយុទ្ធក៏មានរៀននូវវិជ្ជាការពារខ្លួនផ្សេងទៀតដូចជារៀននូវមន្តអាគមរៀនក្បួនតម្រារើសពេលវេលាល្អ ឬអាក្រក់។

៧. តើប្រជារាស្រ្តខ្មែរជាប់ជាកំណែនកងទ័ពចាប់ពីអាយុប៉ុន្មាន? 
ចំ. ប្រជារាស្រ្តខ្មែរជាប់កំណែនកងទ័ពចាប់ពីអាយុ១៨ឆ្នាំ ដល់៦០ឆ្នាំ។

៨. តើអ្នកដែលមានស្នាដៃល្អត្រូវធ្វើដូចម្តេច? ហេតុអ្វី? 
ចំ. អ្នកដែលមានស្នាដៃល្អត្រូវបញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពដើម្បីជួយបង្ហាត់កងទ័ពឱ្យមានសមត្ថភាពខ្ពស់ និងទទួលជោគជ័យក្នុងចម្បាំងការពារទឹកដី។

ខ្លឹមសារទី៤៖ វិស័យសង្គម

១. តើប្រជារាស្រ្តខ្មែរចែកជាប៉ុន្មានវណ្ណៈ? អ្វីខ្លះ? 
ចំ. ប្រជារាស្រ្តខ្មែរចែកចេញជា ៥វណ្ណៈគឺ៖
- រាជវង្ស
- មន្រ្តី
- បព្វជិត
- អ្នកជា និងទាសករ។

២. តើមន្រ្តីស្ថិតនៅក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈទីប៉ុន្មាន?
ចំ. មន្រ្តីស្ថិតក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈទី១។

៣. តើមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានពួកណាខ្លះ? 
ចំ. មន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានពួកមន្រ្តីដែលគេនិយមហៅថាពួកនាម៉ឺន ជាថ្នាក់ដឹកនាំ។

៤. តើពួកមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានសិទ្ធិដូចម្តេច? 
ចំ. ពួកមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានសិទ្ធិខាងទ្រព្យសម្បត្តិដីធ្លី។ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះដែលធ្វើឱ្យពួកនាម៉ឺនជាវណ្ណៈស្រទាប់មនុស្សដែលមានអំណាចលើសគេ។

៥. តើប្រជារាស្រ្តចាត់ទុកជាពលរដ្ឋអ្វី?តើពួកគាត់ប្រកបរបរអ្វី?
ចំ. ប្រជារាស្រ្តជាពលរដ្ឋសេរី ភាគច្រើនជាកសិករប្រកបរបរធ្វើស្រែចម្ការ។

៦. តើពួកពលរដ្ឋសេរីត្រូវជាប់បង់ពន្ធអ្វីខ្លះ?
ចំ. ពួកពលរដ្ឋសេរីត្រូវជាប់បង់ពន្ធដី ជាប់កំណែនសង់បន្ទាយ ទីក្រុងឬជីកស្រះ។

៧. ក្រៅពីកសិករ តើមានពួកអ្វីទៀត? 
ចំ. ក្រៅពីកសិករមានពួកសិប្បករនិងពាណិជ្ជករ (អ្នករកស៊ី)។

៨. តើគេបែងចែកពួកទាសករជាប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ? 
ចំ. ពួកទាសករចែកចេញជា ៣ប្រភេទគឺ ៖
- ទាសករ ឬ ឈ្លើយសឹក (ខ្ញុំស្តេច) 
- ពលព្រះ ឬ ខ្ញុំវត្ត 
- អ្នកបម្រើតាមផ្ទះឬទាសា ទាសី (ខ្ញុំគេ) ។

ខ្លឹមសារទី៥៖ វិស័យវប្បធម៌

១. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះចន្ទរាជាមានសិលាចារឹកប៉ុន្មានផ្ទាំង? មានអ្វីទៀត? 
ចំ. នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះចន្ទរាជាមានសិលាចារឹក៤០ផ្ទាំងក្រៅពីនេះមានសាស្រ្តាស្លឹករឹតក្រាំងគម្ពីរ។

២. តើសិលាចារឹកទាំងនោះភាគច្រើនអធិប្បាយពីអ្វី? 
ចំ. សិលាចារឹកទាំងនោះភាគច្រើនអធិប្បាយពីព្រះរាជា ប្រោសខ្ញុំឱ្យទៅជាអ្នកជា ការបំបួស ការបន់ស្រន់…។

៣. តើក្រោយមកទៀត សិលាចារឹកបានអធិប្បាយពីអ្វី?
ចំ. ក្រោយមកទៀតគេឃើញមានអក្សរដែលចារលើសាស្រ្តាស្លឹករឹតនិង ក្រាំង អធិប្បាយពីក្បួនច្បាប់ផ្សេងៗរហូតដល់អក្សរសិល្បិ៍បែបពុទ្ធិនិយម។

៤. តើនៅសម័យក្រោយអង្គរ គម្ពីរ ក្បួនខ្នាតត្រូវបាត់បង់ដោយសារអ្វី?
ចំ. នៅសម័យក្រោយអង្គរ គម្ពីរ ក្បួនខ្នាតត្រូវបាត់បង់ដោយសារ សង្រ្គាម។

៥. តើសៀមបានបំផ្លាញបន្ទាយលង្វែកនៅឆ្នាំណា? 
ចំ. សៀមបានបំផ្លាញបន្ទាយលង្វែកនៅឆ្នាំ១៥៩៤។

៦. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងប្រទេសខ្មែរគោរពសាសនាអ្វី?
ចំ. ក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងប្រទេសខ្មែរគោរពសាសនាព្រះពុទ្ធសាសនា។

៧. តើការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានៅរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងមាននិកាយប៉ុន្មាន?អ្វីខ្លះ?
ចំ. ការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានៅរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងមាននិកាយ២ គឺ មហានិកាយ និង ធម្មយុត្តិនិកាយ។

៨. ចូរនិយាយពីការគោរពសាសនារបស់ប្រជាជនសម័យអង្គររហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
ចំ. ការគោរពសាសនា ពីសម័យអង្គររហូតដល់សព្វថ្ងៃរបស់ប្រជាជនខ្មែរគោរពសាសនាពីរគឺ៖
- ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនា
- សម័យក្រោយអង្គរ គេគោរពពុទ្ធសាសនាបែបហិនយាន ប្រើភាសាបាលី មិនដូចនៅសម័យអង្គរ ប្រើភាសាសំស្រ្កឹតលាយជាមួយភាសាខ្មែរបុរាណ ។
- ទោះបីខ្មែរកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនក៏ដោយ ក៏នៅក្នុងពិធីបន់ស្រន់ផ្សេងៗដូចជាការសុំទឹកភ្លៀង ការសែនអ្នកតា ឬ ការសែនព្រេនជាពិសេសក្នុងពេលបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ គេឃើញមានពិធីបូជាតាមបែបព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ដូចនេះប្រពៃណីខ្មែរយើងមានទាំងពីរ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនានៅជាមួយគ្នា។