(ជ៣) មេរៀនទី២៖ (មេរៀនសង្ខេប) ប្រព័ន្ធសុំា

មេរៀនសង្ខេប

សេចក្ដីផ្ដើម

·        ប្រសិនបើភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ មានសមត្ថភាពឆ្លងកាត់កិច្ចការពាររបស់សារពាង្គកាយ ប្រព័ន្ធស៊ាំ មានប្រតិកម្មតបទៅនឹងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ។

·        សារធាតុដែលចាប់ផ្ដើម ធ្វើឱ្យកើតមានកិច្ចការពារពិសេសឬ តំណបស៊ាំ គឺអង់ទីសែន ។

·         តំណបស៊ាំត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយប្រព័ន្ធស៊ាំ ដែលជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺនៃសារពាង្គកាយ។

១. តំណបស៊ាំ

       អង់ទីករ ជាប្រូតេអ៊ីនដែលបង្កើតឡើងក្នុងសារពាង្គកាយ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងអង់ទីសែនយថាប្រភេទ

       អង់ទីសែន ជាប្រូតេអ៊ីនឬសារធាតុគីមីដែលមិនមែនជារបស់សារពាង្គកាយដែលស្ថិតនៅផ្ទៃខាងក្រៅរបស់ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ។

      ប្រព័ន្ធស៊ាំ  ជាបណ្ដុំកោសិកា និងជាលិកាទាំងអស់ដែលជួយសារពាង្គកាយក្នុងការប្រឆាំងទៅនឹងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ។

      ប្រព័ន្ធស៊ាំបង្កឡើងពី៖

·         ខួរឆ្អឹង

·         គោលិកាសជាពិសេស(ផាកូស៊ីត និងឡាំផូស៊ីត)

·         ប្រព័ន្ធទឹករងៃ(កូនកណ្ដុរទឹករងៃ អាមីដាល់ ទីមុស និងផាល)

      គោលិកាស ជាពិសេស ផាកូស៊ីត និងឡាំផូស៊ីត

·      ផាកូស៊ីត ជាប្រភេទគោលិកាសរាងដូចអាមីបដែលមាននាទីនិងសម្លាប់ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ។

·      ឡាំផូស៊ីត ជាប្រភេទគោលិកាសដែលមាននាទីផលិតអង់ទីករ។

      ប្រព័ន្ធទឹករងៃមាន៖

·          
កូនកណ្ដុរទឹករងៃ​ 

·           អាមីដាល់

·           ទីមុស

·           ផាល

            ·      តំណបស៊ាំ  ជាប្រតិកម្មរបស់ប្រព័ន្ធស៊ាំទៅនឹងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ។

·      តំណបស៊ាំចែកចេញជាបួនដំណាក់កាលគឺ៖

·               ដំណាក់កាលទទួលស្គាល់

·               ដំណាក់កាលប្រើប្រាស់

·               ដំណាក់កាលបំផ្លាញ

·               ភាពស៊ាំ

២. ប្រភេទនៃភាពស៊ាំ

      ភាពស៊ាំ ជាសមត្ថភាពរបស់សារពាង្គកាយធន់ទៅនឹងជំងឺពិសេសណាមួយ។

      ភាពស៊ាំចែកចេញជាពីរប្រភេទគឺ៖

·         ភាពស៊ាំសកម្ម

·         ភាពស៊ាំអកម្ម

២.១ ភាពស៊ាំអកម្ម

      ភាពស៊ាំអកម្ម ជាភាពស៊ាំដែលសារពាង្គកាយទទួលបានអង់ទីករ ពីឈាមរបស់មនុស្សម្នាក់ផ្សេងទៀត ឬពីសត្វណាមួយ។

      តើភាពស៊ាំអកម្មភាពសកម្មភាពយ៉ាងដូចម្ដេច?

·         ភាពស៊ាំអកម្ម ជាភាពស៊ាំដែលកើតមានតែបណ្ដោះអាសន្នប៉ុណ្ណោះ ហើយមានរយៈពេលខ្លី រហ័ស ប៉ុន្ដែក្រោយមកសារពាង្គកាយក៏បំផ្លាញអង់ទីករនោះចោលវិញ។

      ភាពស៊ាំអកម្មមានពីរគឺ៖

·           ភាពស៊ាំអកម្មដោយធម្មជាតិ

·           ភាពស៊ាំអកម្មសប្បនិម្មិត

២.២ ភាពស៊ាំសកម្ម

·   មានវិធីមួយបែបទៀតដើម្បីអភិវឌ្ឍភាពស៊ាំសកម្មទៅនឹងជំងពិសេសណាមួយគឺ ការទទួលថ្នាំបង្ការោគ(វ៉ាក់សាំង)។

·   
 ភាពស៊ាំសកម្មមានពីរគឺ៖

·           ភាពស៊ាំសកម្មដោយធម្មជាតិ 

·           ភាពស៊ាំសកម្មសប្បនិម្មិត។រេផ្លិចឥតល័ក្ខខ័ណ្ឌ

      ប្រភេទផ្សេងៗនៃភាពស៊ាំនិងប្រភពអង់ទីករ

៣. វ៉ាក់សាំង (ឬថ្នាំបង្ការរោគ)

          ·        ជំងឺឆ្លងជាជំងឺដែលឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈ៖

·          
ការប៉ះពាល់ផ្ទាល់ជាមួយអ្នកដែលមានជំងឺឆ្លង

·           ទឹក ឬអាហារមិនស្អាត

·           ប៉ះពាល់វត្ថុកខ្វក់និងសត្វមានជំងឺឆ្លង

·        តើសារពាង្គកាយយើងបង្កើតភាពស៊ាំតាមរយៈអ្វីខ្លះ?

      សារពាង្គកាយយើងអាចបង្កើតភាពស៊ាំបានតាមរយៈ៖

·          ជំងឺមួយចំនួន

·          កាប្រើវ៉ាក់សាំង

·        ភាពស៊ាំ ដែលបង្កើតឡើងដោយជំងឺ ធ្វើឱ្យយើងធ្លាក់ខ្លួនឈឺ ពេលនោះគោលិកាសផលិតអង់ទីករប្រឆាំងនឹងជំងឺនោះដែលអាចធ្វើឱ្យសារពាង្គកាយរបស់យើងបង្កើតភាពស៊ាំបាន។

·        ភាពស៊ាំដែលកើតឡើងដោយការប្រើវ៉ាក់សាំង ជួនកាលធ្វើឱ្យ យើងធ្លាក់ខ្លួនឈឺក្នុងរយៈពេលខ្លី ឬអាចមិនធ្វើឱ្យយើងធ្លាក់ខ្លួន ឈឺឡើយ។ ហើយក្នុងវ៉ាក់សាំងមានផ្ទុកអង់ទីសែនងាប់ឬខ្សោយដែលពេលនោះគោលិកាសត្រៀមខ្លួនដើម្បីផលិតអង់ទីករប្រឆាំង នឹងជំងឺ ថ្វីបើសារពាង្គកាយយើងមិនមានជំងឺពិតប្រាកដក៏ដោយ។

·        អង់ទីករត្រូវបានផលិតតែម្ដងប៉ុណ្ណោះហើយវាអាចមានសកម្មភាពយ៉ាងរហ័សនិងគ្រប់ពេលនៅពេលដែលមានអង់ទីសែននៃភ្នាក់ងារបង្កជំងឺនោះចូលមកក្នុងសារពាង្គកាយយើងម្ដងទៀត។

·         វ៉ាក់សាំងមួយអាចធ្វើឱ្យសារពាង្គកាយផលិតភាពស៊ាំនៃជំងឺបានតែមួយប៉ុណ្ណោះ មិនអាចឱ្យសារពាង្គកាយប្រឆាំងនឹងជំងឺផ្សេងៗទៀតបានទេ។

·        ចំពោះកុមារដែលបានចាក់វ៉ាក់ស៊ាំងកញ្ជ្រឹលគឺសារពាង្គកាយ របស់គាត់មានលទ្ធភាពផលិតភាពស៊ាំប្រឆាំងនឹងវីរុសកញ្ជ្រឹល។ ក្រោយមកបើមានវីរុសកញ្ជ្រឹលជ្រៀតចូលសារពាង្គកាយម្ដងទៀតកុមារនោះនឹងមិនឈឺទៀតទេ។

 ·      វ៉ាក់សាំងអាចចូលទៅក្នុ្ងងសារពាង្គកាយបានតាមរយៈ៖

·      ការចាក់

·      ការផឹកឬលេប។

·       នៅប្រទេសកម្ពុជា តើកុមារទទួលបានវ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺអ្វីខ្លះ?

·        នៅប្រទេសកម្ពុជា កុមារទទួលបានវ៉ាក់សាំងដូចជា៖

·           រលាកស្រោមខួរ

·           តេតាណូស

·           គ្រុនស្វិតដៃជើង

·           កញ្ជ្រឹល

·           ក្អកមាន់

·           រលាកថ្លើម...។

៤.  អេដស៍ និងប្រព័ន្ធស៊ាំ

      ·    អេដស៍ (AIDS) ជាប្រជុំរោគសញ្ញាដែលកើតមានឡើងដោយសារការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់មនុស្ស។

• A        : Acquired     កើតក្រោយពីការឆ្លង

• I         : Immune      ភាពស៊ាំ

• D        : Deficiency   ចុះខ្សោយ

• S        : Syndrome   ចង្កោមរោគសញ្ញា 

·       
ជំងឺនេះបង្កឡើងដោយវីរុស ហ៊ីវ HIV

• H       : Human      

• I         : Immunodeficiency

• V      : Virus

·      អង់ទីករអាចធ្វើឱ្យវីរុស HIV គ្មានសកម្មភាពនៅពេលដែលវីរុសនេះស្ថិតនៅក្នុងឈាម។

·      ប៉ុន្ដែវាគ្មានប្រសិទ្ធភាពទៅវិញនៅពេលវីរុសនេះស្ថិតនៅក្នុងឡាំផូស៊ីតT ។ កាលណាវីរុស HIV នៅក្នុងកោសិកា T វាបន្ដពូជយ៉ាងសកម្មហើយបំផ្លាញកោសិកាT យ៉ាងច្រើន។

·      បើឡាំផូស៊ីត T មានចំនួនមិនគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងសារពាង្គកាយ នោះប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់សារពាង្គកាយយើង​ក៏មិនអាចទប់ទល់នឹងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺបានទេដែលជាហេតុនាំឱ្យមានជំងឺអេដស៍។

·      ឆ្លៀតពេលកិច្ចការពារសារពាង្គកាយចុះខ្សោយ ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺជាច្រើន មានវីរុស បាក់តេរី..... តាំងលំនៅក្នុងសារពាង្គកាយអ្នកជំងឺ។

·      ជំងឺឱកាសនិយមដែលច្រើនតែរាតត្បាតនៅក្នុងសារពាង្គកាយអ្នកកើតជំងឺអេដស៍មានដូចជា ជំងឺរលាកសួត ជំងឺរបេង ជំងឺមហារីក ...ហើយអ្នកជំងឺអេដស៍ក៍តែងតែស្លាប់ដោយសារជំងឺឱកាសនិយមនេះផងដែរ។

៥. វិធីថែរក្សាសុខភាពឱ្យបានល្អ

·      យើងអាចមានទម្លាប់ឬឥរិយាបថមួយចំនួនដែលបង្ការខ្លួនយើងពីជំងឺឆ្លងជាច្រើន។ ឥរិយាបថទាំងនោះមាន៖

·           ការបរិភោគអាហារដែលមានសារធាតុចិញ្ចឹមគ្រប់គ្រាន់

·           ការហាត់ប្រាណ

 ·         ការសម្រាកនិងដេកឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់។

·   ការបរិភោគ គ្រាប់ធុញ្ញជាតិផ្ដល់នូវថាមពល ជាតិសរសៃ(សែលុយឡូស) និងសារធាតុខនិជ។

·   ផ្លែឈើនិងបន្លែផ្ដល់ឱ្យយើងនូវវីតាមីននិងសារធាតុខនិជសម្រាប់ប្រឆាំងទៅនឹងជំងឺផ្សេងៗ។

៥.១ អាហារដែលមានសារធាតុចិញ្ចឹមគ្រប់គ្រាន់

v  សាច់គ្មានខ្លាញ់ សាច់មាន់និងត្រីផ្ដល់នូវប្រូតេអ៊ីនសម្រាប់ការលូតលាស់ និងជួសជុលកោសិកា។

v   ផលិតផលទឹកដោះគោផ្ដល់នូវវីតាមីន កាល់ស្យូម និងសារធាតុខនិជផ្សេងៗ។

v   ដើម្បីរក្សាសុខភាពឱ្យបានល្អប្រសើរ យើងត្រូវប្រើប្រាស់ ខ្លាញ់ ស្ករ និងអំបិល ក្នុងបរិមាណតិចតួចនៅក្នុងរបបអាហារ។

៥.២ ការហាត់ប្រាណ

·   អ្នកជំនាញបេះដូងបានទូន្មានថា យុវវ័យត្រូវការហាត់ប្រាណ យ៉ាងតិច៣០នាទីជារៀងរាល់ថ្ងៃ។

·   ការហាត់ប្រាណជួយឱ្យយើងមានទម្ងន់សមស្រប និងធ្វើឱ្យបេះដូង សួត ឆ្អឹង និងសាច់ដុំរឹងមាំ។

៥.៣ ការសម្រាកនិងដេកឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់

·      សម្រាកជាដំណាក់កាលមួយនៃការបន្ធូរអារម្មណ៍។

·      ដេកជាការបន្ធូរអារម្មណ៍មួយយ៉ាងយូរ។

·      យុវវ័យត្រូវការដេករៀងរាល់យប់ប្រហែលពី 9-10 ម៉ោង។

·      ការដេកលក់ផ្តល់ឱកាសឱ្យសរីរាង្គទាំងឡាយសម្រាកនិងជួសជុលដោយខ្លួនឯង។

៥.៤ ឥរិយាបថដែលនាំឱ្យមានសុខភាពល្អ

·      ទម្លាប់មួយចំនួនដែលនាំឱ្យយើងមានសុខភាពល្អ ដើម្បីជៀសវាងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ និងកាត់បន្ថយគ្រោះថ្នាក់៖

·      លាងសម្អាតដៃឱ្យបានញឹកញ៉ាប់

·      មិនត្រូវប្រើកន្សែងសម្រាប់ជូតមុខ ជូតខ្លួន និងក្រាស់រួមគ្នា

·      មិនត្រូវ ប្រើកែវ កំប៉ុង ដប បំពង់បឺត ស្លាបព្រា ចាន និងប្រដាប់ប្រដាហូបចុកផ្សេងៗទៀតរួមគ្នា។

·      កុំប៉ះពាល់ឬបរិភោគសាច់មិនឆ្អិនល្អ ឬសាច់ឆៅ

·      ខ្ទប់ច្រមុះ ឬមាត់ដោយក្រដាសអនាម័យ នៅពេលក្អកឬកណ្តាស់ បន្ទាប់មកបោះវាចោលក្នុងធុងសំរាម ហើយលាងដៃនឹងសាប៊ូ

·      ត្រូវមានការប្រុងប្រយ័ត្នជានិច្ច នៅពេលយើងនៅក្បែរធាតុរាវរបស់សារពាង្គកាយ(ឈាម ទឹករងៃ ស្លេស្ម...។)