(ជ១) មេរៀនទី២៖ (មេរៀនសង្ខេប) ដំណើររស្មីសំយោគ

មេរៀនសង្ខេប

សេចក្ដីផ្ដើម

ប្រសិនបើ គេបេះស្លឹកឈើទាំងអស់ពី

ដើមឈើដោយមិនឱ្យវាមានស្លឹករយៈពេលមួយឆ្នាំ

តើដើមឈើទាំងអស់នោះអាចរស់បានដោយគ្មានស្លឹកដែរឬទេ?

ស្លឹកឈើគឺជាសរីរាង្គសំខាន់ណាស់ក្នុងការផលិតអាហារសម្រាប់រុក្ខជាតិ។

តើដើមរុក្ខជាតិអាចរស់បានដោយគ្មានអាហារដែរឬទេ?

១. រុក្ខជាតិជាប្រភពអាហាររបស់ភាវៈរស់

       ·      ស្លឹក ជាផ្នែកមួយយ៉ាងសំខាន់របស់រុក្ខជាតិក្នុងការផលិតអាហារ។ រុក្ខជាតិបៃតងជាអ្នកផលិតអាហារ   ដ៏សំខាន់ សម្រាប់គ្រប់ភាវៈរស់ទាំងអស់នៅលើផែនដី។ អាហារដែលប្រើប្រាស់ញឹកញាប់ច្រើនបំផុតគឺ គ្លុយកូស។

       ·      គ្លុយកូស ជាសារធាតុសរីរាង្គសំខាន់ព្រោះវាផ្ទុកថាមពលគីមី។

·      ភាវៈបរជីពដូចជាមនុស្ស សត្វ មិនអាចផលិតអាហារដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។ វាទទួលបានអាហារតាមការស៊ីសារពាង្គកាយដទៃទៀត។ ឯពួកបរជីពមួយចំនួនទៀតដូចជាផ្សិតស្រូបយកអាហារពីកាកសំណល់និងសាកសពសារពាង្គកាយផ្សេងៗទៀត។

            ·      រុក្ខជាតិបៃតងជាភាវៈរស់ស្វ័យជីព ព្រោះវាអាចផលិតអាហារបានដោយខ្លួនឯង។ រុក្ខជាតិផលិតអាហារបានតាមដំណើររស្មីសំយោគ។

      ·      តើរស្មីសំយោគជាអ្វី?

រស្មី + សំយោគ

·         រស្មី ឬពន្លឺ

·         សំយោគ ជាការបញ្ចូលគ្នា

      រស្មីសំយោគ ជាដំណើរដែលរុក្ខជាតិបៃតងផលិតអាហារដោយខ្លួនឯង។

      រស្មីសំយោគត្រូវការ៖

·         ពន្លឺព្រះអាទិត្យ

·         ឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត \( (CO_2) \)

·         ទឹក \( (H_2O) \)

·         វាប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងក្លរ៉ូប្លាសនៃស្លឹករុក្ខជាតិ។ ក្លរ៉ូប្លាសជាធាតុកោសិកាមានផ្ទុកក្លរ៉ូភីលសម្រាប់ធ្វើរស្មីសំយោគ។

២. ដំណើររស្មីសំយោគ

      ·     រុក្ខជាតិបៃតងចាប់យកថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ហើយប្រើប្រាស់ថាមពលនេះដើម្បីផលិត អាហារ ដំណើរបែបនេះហៅថា ដំណើររស្មីសំយោគ។

      ·     វាអាចកើតមានក្នុងគ្រប់កោសិការុក្ខជាតិដែលមានក្លរ៉ូភីល

      ·     រុក្ខជាតិថ្នាក់ខ្ពស់ រស្មីសំយោគកើតមាននៅក្នុងសរីរាង្គពិសេសមួយគឺ ស្លឹក ។

      ·   ពេលធ្វើរស្មីសំយោគ រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ដើម្បីបំប្លែងឧស្ម័នកាបូនិច\( (CO_2) \)និងទឹក\( (H_2O) \) ឱ្យទៅជាឧស្ម័នអុកស៊ីសែន \( (O_2) \) និងស្ករងាយ គឺគ្លុយកូស\( (C_6 H_12 O_6) \)

           ·       ដំណើររស្មីសំយោគមានពីរដំណាក់កាលគឺ៖ ការចាប់យកថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ  និងការផលិតស្ករ។

           ·       ការចាប់យកថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ

·                រុក្ខជាតិមានពណ៌បៃតង ព្រោះវាផ្ទុកសារធាតុគីមីម្យ៉ាងឈ្មោះថា ក្លរ៉ូភីល។

·                កោសិកាស្លឹក និងកោសិកាដើមរុក្ខជាតិមួយចំនួនមានផ្ទុកសារធាតុគីមីក្លរ៉ូភីល ព្រោះវាចាំបាច់សម្រាប់ដំណើររស្មីសំយោគ។

·                រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ក្លរ៉ូភីលដែលជាជាតិពណ៌បៃតងនៅក្នុងស្លឹក ដើម្បីចាប់យកថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ។

·       ការផលិតស្ករ (គ្លុយកូស)

·           ក្នុងដំណាក់កាលនេះ រុក្ខជាតិត្រូវការរូបធាតុដើមពីរគឺទឹក \( (H_2O) \) និងឧស្ម័នកាបូនិច\( (CO_2) \)។

·                ឫសស្រូបយកទឹកពីក្នុងដី​ឡើងតាមស៊ីឡែមឆ្ពោះទៅកាន់ស្លឹក។

·                ឧស្ម័នកាបូនិច សាយចូលក្នុងស្លឹករុក្ខជាតិតាមរយៈរន្ធចំហតូចៗដែលស្ថិតនៅផ្ទៃខាងក្រោមស្លឹកហៅថា រន្ធស្ដូម៉ាត។

·           នៅក្នុងស្លឹក \( CO_2 \)និង\( H_2O \)ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្លរ៉ូប្លាស ដែលមានក្លរ៉ូភីល។

·           បន្ទាប់មករុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលក្លរ៉ូភីលចាប់បានជួយដល់ការភា្ជប់ \( CO_2 \) និង \( H_2O \) ដើម្បីផលិតស្ករម្យ៉ាងហៅថាគ្លុយកូស និងបំភាយឧស្ម័នអុកស៊ីសែន\( (O_2) \)។

          ·        រុក្ខជាតិប្រើប្រាស់គ្លុយកូស សម្រាប់បង្កើតសមាសធាតុសរីរាង្គសំខាន់ដទៃទៀត ដូចជា សែលុយឡូស លីពីត ប្រូតេអ៊ីន...។

      គ្លុយកូសដែលលើសពីតម្រូវការ បំប្លែងទៅជាអាមីដុង ហើយស្ដុកទុកនៅក្នុងឬស។

           ·        អុកស៊ីសែនភាយចេញពីស្លឹកតាមស្ដូម៉ាត។ អុកស៊ីសែនស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងបរិយាកាសនៃផែនដីត្រូវបានផលិតដោយរុក្ខជាតិបៃតង តាមរយៈរស្មីសំយោគ។

           ·        ក្នុងដំណើររស្មីសំយោគ ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលស្រូបត្រូវបានប្លែងទៅជាថាមពលគីមីចាំបាច់ក្នុងការសំយោគគ្លុយកូស។

៣. ការសំយោគគ្លុយកូស(អាមីដុង) ដោយរុក្ខជាតិបៃតង

៣.១ ពិសោធន៍ទី១

·      យកបន្ទះកំណាត់ខ្មៅទៅបាំងផ្នែកណាមួយលើផ្ទៃទាំងសងខាងរបស់ស្លឹកហើយយករុក្ខជាតិនេះទៅដាក់ឱ្យត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យរយៈពេល៣ថ្ងៃ។

·      បន្ទាប់មកយកកន្ដ្រៃកាត់ស្លឹកឈើចេញពីដើមព្រមទាំងយកកំណាត់ខ្មៅចេញពីស្លឹក។ យកកែវដែលមានអាល់កុលប្រហែល១០០ml ទៅដាក់ក្នុងកែវទឹកពុះ (ដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ) រហូតដល់ក្នុងបំពង់កែវក្រិតពុះ។ បន្ទាប់មកទើបប្រើដង្កៀបចាប់យកស្លឹកទៅដាក់ក្នុងអាល់កុលដែលកំពុងពុះនោះឱ្យបានប្រហែល៣០នាទី ដើម្បីដកយកក្លរ៉ូភីលចេញពីស្លឹក។ បន្ទាប់មកប្រើដង្កៀបចាប់យកស្លឹកចេញពីបំពង់កែវក្រិត ដែលមានអាល់កុលកំពុងពុះនោះ ទៅដាក់លាងសំអាតក្នុងកែវទឹកក្ដៅ   ឱណ្ឌៗ។

·      ប្រើដង្កៀបចាប់យកស្លឹកចេញពីកែវទឹកក្ដៅឱណ្ឌៗទៅដាក់ក្នុងទឹកអ៊ីយ៉ូតវិញ។ យើងសង្កេតឃើញថា ផ្នែកមិនបាំងបន្ទះកំណាត់ខ្មៅមានពណ៌ស្វាយ នេះបញ្ជាក់ថាមានអាមីដុង។

·      ផ្នែកមានបាំងបន្ទះកំណាត់ពណ៌ខ្មៅ បញ្ជាក់ថាគ្មានអាមីដុង។ ស្លឹកមានអាមីដុងនៅផ្នែកមិនបាំងបន្ទះកំណាត់ពណ៌ខ្មៅបញ្ជាក់ថារស្មីសំយោគកើតមានឡើងនៅទីនោះ។

៣.២ ពិសោធន៍ទី១

យករុក្ខជាតិមួយដែលបណ្តុះក្នុងផើងទៅដាក់ក្នុងទីងងឹតឬរុំឱ្យជិតជាមួយស្បោងប្លាស្ទិចពណ៌ខ្មៅក្នុងរយៈពេលប្រហែលបីថ្ងៃដោយមិនឱ្យត្រូវពន្លឺ។ បន្ទាប់មកយកកន្ត្រៃកាត់ស្លឹកឈើចេញពីដើម រួចយកស្លឹកនោះទៅដាក់ក្នុងទឹកអ៊ីយ៉ូត។ ស្លឹកមិនប្រែទៅជាពណ៌ស្វាយទេ នេះបញ្ជាក់ឱ្យដឹងថាគ្មានវត្តមានអាមីដុងក្នុងស្លឹកទេ។ ដូចនេះស្លឹកត្រូវការពន្លឺព្រះអាទិត្យដើម្បីផលិតអាហារ។

៤. បណ្ដូរឧស្ម័នរវាងរុក្ខជាតិបៃតងនិងមជ្ឈដ្ឋានខាងក្រៅ

បណ្ដូររូបធាតុ ចំពោះរុក្ខជាតិ គឺការស្រូបយកឧស្ម័នកាបូនិច\( (CO_2) \)ពីបរិយាកាសនិងការភាយឧស្ម័នអុកស៊ីសែន\( (O_2) \)ទៅក្នុងបរិយាកាសវិញ។ បណ្ដូរឧស្ម័ននេះកើតឡើងបានតែនៅក្នុងសរីរាង្គរបស់រុក្ខជាតិដែលធ្វើរស្មីសំយោគនៅពេលមានរស្មីពន្លឺប៉ុណ្ណោះ។

៤.១ ក្រោមពន្លឺព្រះអាទិត្យរុក្ខជាតិបៃតងភាយឧស្ម័នអុកស៊ីសែន \( (O_2) \)

ការពិសោធន៍ស្ដីអំពីការភាយឧស្ម័ន \( O_2 \) រុក្ខជាតិបៃតង (រូបទី២.៣)

សន្និដ្ឋាន ពន្លឺព្រះអាទិត្យធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិបៃតងធ្វើរស្មីសំយោគ ហើយភាយឧស្ម័ន \( O_2 \)។

ដំណើរការពិសោធន៍សូមមើលសៀវភៅសិក្សាគោល ទំព័រ168។

៤.២ ក្រោមពន្លឺព្រះអាទិត្យរុក្ខជាតិបៃតងស្រូបយកឧស្ម័នកាបូនិច \( (CO_2) \)

ក្នុងស្រទាប់កោសិកាមេសូភីលស្ពោតមានលំហជាច្រើនដែលមាននាទីផ្ទុកឧស្ម័នកាបូនិចនៃបរិយាកាស។

 ៤.៣ ពិសោធន៍

សន្និដ្ឋាន ក្រោមពន្លឺព្រះអាទិត្យរុក្ខជាតិ

ស្រូបយកឧស្ម័នកាបូនិច \( (CO_2) \) ដើម្បី

          ផលិតអាហារ(អាមីដុង)។

៥. កត្តាផ្សេងៗមានឥទ្ធិពលទៅលើដំណើររស្មីសំយោគ

១. កត្តាដែលជះឥទ្ធិពលទៅលើល្បឿននៃដំណើររស្មីសំយោគមានដូចជា៖

·         សីតុណ្ហភាព

·         ទឹក

·         ពន្លឺ

·      ឧស្ម័នកាបូនិច \( (CO_2) \)

·         និងសារធាតុខនិជ។​

២. កត្តានីមួយៗដែលជះឥទ្ធិពលលើល្បឿននៃដំណើររស្មីសំយោគ៖

·         ពន្លឺមានសារៈសំខាន់ចំពោះដំណើររស្មីសំយោគ។ ប៉ុន្តែតម្រូវការពន្លឺព្រះអាទិត្យរបស់រុក្ខជាតិមិនដូចគ្នាទេ។ រុក្ខជាតិមួយចំនួនអាចដុះលូតលាស់បានតែនៅក្នុងមជ្ឈដ្ឋានដែលមានពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្លាំង បើខ្វះពន្លឺព្រះអាទិត្យរុក្ខជាតិទាំងនេះនឹងក្លាយទៅជាពណ៌លឿង ហើយអាចនឹងងាប់បានដូចជា ពោត ស្រូវ ដំឡូង…។ រុក្ខជាតិមួយចំនួនទៀតអាចដុះលូតលាស់ក្នុងម្លប់ដូចជា ម្លូ ជីភ្លូ អ័រគីដេ…ដែលជារុក្ខជាតិត្រូវការពន្លឺព្រះអាទិត្យតិចតួច ។

·         ទឹកមានបរិមាណច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងរុក្ខជាតិ។  ទឹកជារូបធាតុចាំបាច់ចំពោះរុក្ខជាតិក្នុងដំណើរ រស្មីសំយោគ។ ទឹកក៏ជាមធ្យោបាយនៃដំណឹកនាំរូបធាតុទាំងអស់នៅក្នុងរុក្ខជាតិនិងចូលរួមតម្រូវ   សីតុណ្ហភាពដល់រុក្ខជាតិ។ ដំណើររស្មីសំយោគអាចឈប់ធ្វើសកម្មភាពនៅពេលមានកង្វះទឹកឬទឹកច្រើនហួស។

·      ឧស្ម័ន \( CO_2 \)  : រុក្ខជាតិអាចធ្វើរស្មីសំយោគក្នុងកម្រិតធម្មតារបស់ឧស្ម័ន \( CO_2 \)  គឺ០.០៣%នៃឧស្ម័នក្នុងបរិយាកាស។ បរិមានឧស្ម័ន \( CO_2 \) កើនផលិតផលនៃរស្មីសំយោគក៏កើនឡើងដែរ ប៉ុន្តែបើឧស្ម័ន \( CO_2 \) កើនដល់កម្រិត០.២០%នៃឧស្ម័នក្នុងបរិយាកាសរុក្ខជាតិនឹងអាចងាប់បាន។

·         សីតុណ្ហភាព : តាមធម្មតាដំណើររស្មីសំយោគអាចប្រព្រឹត្តទៅបានក្នុងសីតុណ្ហភាពមួយសមស្រប(ចាប់ពី២០\( ℃ \) ទៅ៣០\( ℃ \)។ នៅសីតុណ្ហភាពទាបខ្លាំង ឬខ្ពស់ខ្លាំង(ក្រោម ០\( ℃ \) ឬលើសពី៣៥\( ℃ \)) ដំណើររស្មីសំយោគថយចុះឬអាចឈប់បាន ព្រោះក្លរ៉ូប្លាសត្រូវបំផ្លាញ។

·         សារធាតុខនិជ : នៅពេលកង្វះសារធាតុខនិជបានជះឥទ្ធិពលទៅលើដំណើររស្មីសំយោគនិងលំនាំ មេតាបូលីសផ្សេងៗទៀតរបស់រុក្ខជាតិ។