(ជ២) មេរៀនទី៤៖ (មេរៀនសង្ខេប) អរិយធម៌ខ្មែរក្រោយសម័យអង្គរ

មេរៀនទី៤   ចក្រភពអង្គរ (៨០២-១២១៨)

ខ្លឹមសារទី១  វិស័យនយោបាយ

១. តើព្រះបាទពញាយ៉ាតបានប្តូររាជធានីពីអង្គរមកតាំងនៅឯណា?ក្នុងឆ្នាំណា? 

ចំ. ព្រះបាទពញាយ៉ាតបានប្តូររាជធានីពីអង្ករមកតាំងនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសក្នុងឆ្នាំ១៤៣១។

២. ក្រោយពីប្តូររាជធានីមកតាំងនៅចតុមុខ តើយើងមានប្តូរសាសនាដែរឬទេ?សាសនាអ្វី?  

ចំ. ការប្តូររាជធានី មកតាំងនៅចតុមុខ យើងមានប្តូរសាសនាពីសាសនាព្រាហ្មណ៍ ព្រះពុទ្ធមហាយាន

មកព្រះពុទ្ធហីនយាន។

៣. តើសម័យក្រោយអង្គរប្រើភាសាអ្វី? មានសង់ប្រាសាទដែរឬទេ?សង់អ្វី? 

ចំ. សម័យក្រោយអង្គរប្រើភាសាខ្មែរ មិនបានសង់ប្រាសាទទេ តែសង់វត្តអារាម និងវិហារ។

៤. តើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីរបស់ព្រះបាទពញាយ៉ាតគឺជាការកំណត់នៃអ្វីខ្លះ? 

ចំ. ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីរបស់ព្រះបាទពញាយ៉ាតគឺជាការកំណត់នៃ៖

•  ការធ្លាក់ចុះឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់ខ្មែរនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍

•  ការប្តូរសាសនាពីព្រហ្មញ្ញសាសនានិងព្រះពុទ្ធសានាមហាយានមកព្រះពុទ្ធសាសនាហីនយានវិញ

•  ការប្រើភាសាបាលីជំនួសភាសាសំស្រ្តឹតវិញ

•  ឈប់កសាងប្រាសាទពីថ្ម មកកសាងវត្តអារាមធ្វើពីឈើ ចេតិយ និងព្រះវិហារវិញ។

៥. តើព្រះរាជាមានបុព្វសិទ្ធិដូចម្តេចខ្លះ?  

ចំ. ព្រះរាជាមានបុព្វសិទ្ធិ គឺអំណាចជាម្ចាស់ផែនដីអាចតែងតាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ចៅហ្វាយខេត្ត ឬដក

ហូតតំណែងពីមន្រ្តីណាក៏បាន និងមានសិទ្ធិជ្រើសតាំងរាជវង្សានុវង្សជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់។

៦. តើការជ្រើសរើសព្រះរាជាថ្មីត្រូវធ្វើដូចម្តេច?  

ចំ. ការជ្រើសរើសតាំងព្រះរាជាថ្មីធ្វើទៅតាមប្រពៃណីបុរាណ(បុត្រច្បងឡើងសោយរាជ្យ)។

៧. តើបុត្របន្ទាប់ត្រូវជ្រើសតាំងជាអ្វី?  

ចំ. បុត្របន្ទាប់ត្រូវជ្រើសតាំងជា ឧបរាជ ។

៨. តើហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាដាក់រាជ្យនៅមានតួនាទីជាឧភយោរាជ?  

ចំ. បានជាព្រះរាជាដាក់រាជ្យនៅមានតួនាទីជាឧភយោរាជ ព្រោះព្រះរាជាថ្មីដែលសោយរាជ្យនៅក្មេងពេក។

៩. បើសិនជាស្តេចសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់ទេនោះ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស?  

ចំ. បើសិនជាស្តេចសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់ទេនោះ នឹងកើតមាន៖

•  វឹកវរបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមក្នុងស្រុក

•  បញ្ហាអត់ឃា្លន 

•  ចោរកម្ម 

•  ការកាប់សម្លាប់ជាដើម។

១០. តើនៅពេលបុត្រច្បងពញាយ៉ាត នាមនរាយណ៍រាជា សោយទិវង្គតទៅ មានអ្វីកើតឡើង? ហេតុអ្វី?  

ចំ. នៅពេលបុត្រច្បងពញាយ៉ាត នាមនរាយណ៍ រាជាសោយទិវង្គតទៅ សង្រ្គាមបានផ្ទុះឡើងដែល បង្កដោយបុត្រនរាយណ៍រាជា នាមស្រីសុរិយទ័យ បានដឹកនាំប្រជារាស្រ្តបះបោរប្រឆាំង និងស្រីរាជាព្រោះខូចចិត្តមិនបានសោយរាជ្យ។

១១.តើនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៦ មានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីខ្លះកើតឡើង?  

ចំ. នៅឆ្នាំ ១៥៨៦ ព្រះបាទសត្ថាទី១ ខ្លាចក្រែង៖

•  រាជសម្បត្តិបន្ត ធ្លាក់ទៅដៃស្រីសុរិយោពណ៌ជាប្អូន

•  បានរៀបអភិសេកឱ្យបុត្រពីរអង្គគឺ ជ័យជេដ្ឋាឡើងសោយរាជ្យ(១១វស្សា)និងពញាតន់ជាឧបរាជ(៦វស្សា)

•  ការសម្រេចព្រះទ័យរបស់ព្រះសត្ថាទី១ ធ្វើឱ្យនាម៉ឺននឹងប្រជារាស្រ្តទទួលយកមិនបាន។…

១២. ការខូចចិត្តទាំងមន្ត្រីទាំងប្រជារាស្រ្តជាឱកាស.......

.................... ទ័ពខ្មែរដែលនៅការពារខេត្តសៀមរាបមិនរវល់អើពើពីរឿងចម្បាំងក៏បានដកទ័ពថយ ព្រោះ.....

.....................................។ 

 ចំ. ការខូចចិត្តទាំងមន្ត្រី ទាំងប្រជារាស្រ្តជាឱកាសឱ្យសៀមលើកទ័ពមកវាយខ្មែរជាលើកទី២នៅឆ្នាំ១៥៩៤  ទ័ពខ្មែរដែលនៅការពារខេត្តសៀមរាបមិនរវល់អើពើពីរឿងចម្បាំងក៏បានដកទ័ពថយ ព្រោះខឹងនឹងព្រះសត្ថាទី១​ ដែលជាស្តេចអយុត្តិធម៌ ។

១៣. តើពញាញោមជាស្តេចដូចម្តេច? 

 ចំ.  ពញាញោម គឺជាស្តេចគ្មានទសពិធរាជធម៌ឆ្គួតនឹងល្បែងភ្នាល់ដាក់ប្រាក់ និងប្រព្រឹត្តអំពើអនាចារចាប់កូនប្រពន្ធប្រជារាស្រ្តមកលេងសើចតាមផ្លូវតណ្ហាមិនគិតដល់កិច្ចការប្រទេសជាតិ។

១៤. តើច្បាប់តំណរាជ្យមានលក្ខណៈដូចម្តេចខ្លះ?

ចំ. ច្បាប់ ៖

•  បុត្រច្បងរបស់ព្រះរាជាត្រូវឡើងសោយរាជ្យហើយ ត្រូវមានទសពិធរាជធម៌ផង។

•  បើព្រះរាជាគ្មានបុត្រាស្នងរាជ្យត្រូវប្រគល់រាជសម្បត្តិឱ្យទៅ ព្រះអនុជបន្ទាប់ឬត្រូវរើសក្សត្រាអង្គណាដែលជាប់សាច់ឈាមស្តេចគ្រងរាជ្យឱ្យស្នងរាជ្យបន្ត ឬត្រូវរើសក្នុងចំណោមពួកបាគូ ។

•  មិនត្រូវយកបុត្រដែលស្នងរាជ្យជាកុមារភាព

•  មិនត្រូវយកបុត្រីព្រះរាជាឡើងស្នងរាជ្យទេ បើពុំ នោះទេនឹងកើកលយុគបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមក្នុងស្រុក បញ្ហាអត់ឃ្លាន ចោរកម្ម កាប់សម្លាប់ជាដើម ។

១៥. តើតាំងពីពញាយ៉ាតឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៤២១រហូតមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទអង្គដួងមានស្តេចសោយរាជ្យប៉ុន្មានអង្គ? ហើយមានស្តេចប៉ុន្មានអង្គដែលឡើងសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់តំណរាជ្យ?  

១៥. តាំងពីពញាយ៉ាតឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៤២១ រហូតមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទអង្គដួងមានស្តេចសោយរាជ្យ ៣៨អង្គ ។ ហើយមានស្តេច ពីរ អង្គដែលឡើងសោយរាជ្យមិនគោរពតាមច្បាប់តំណរាជ្យគឺ៖

•  ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋាស្តេចកន(១៥១២-១៥១៦)

•  ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ(១៥៩៤-១៥៩៦)។

 

ខ្លឹមសារទី២៖ វិស័យរដ្ឋបាល

១. តើនៅសម័យក្រោយអង្គរ គេបែងចែករដ្ឋបាលជាអ្វី?ដឹកនាំដោយអ្នកណា?  

ចំ. នៅសម័យក្រោយអង្គរ គេបែងចែករដ្ឋបាលជា៤តំបន់ ដឹកនាំដោយមន្រ្តីធំម្នាក់និងចៅហ្វាយស្រុក។

២. តើនៅឆ្នាំ១៨៦០គេចែករដ្ឋបាលជាប៉ុន្មានតំបន់?

ចំ. នៅឆ្នាំ ១៨៦០ គេចែករដ្ឋបាលជា៣ តំបន់។

៣. តើខេត្តនីមួយៗគេដាក់ឈ្មោះដូចម្តេច?

ចំ. ការដាក់ឈ្មោះខេត្ត គឺខេត្តទាំងឡាយណាដែល

•  ខាងកើតទន្លេហៅថា ខេត្តប៉ែកខាងកើត 

•  ខាងលិចហៅថាខេត្តប៉ែកខាងលិច

•  តំបន់កណ្តាលមានខេត្តកោះធំ ខ្សាច់កណ្តាល និងកោះសូទិន។

៤. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងបានចែកប្រទេសខ្មែរជាប៉ុន្មានខេត្ត?ហេតុអ្វី?  

ចំ. ក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងបានបែងចែកប្រទេសខ្មែរ

ជា៥២ខេត្ត ដែលពីមុនមានតែ ៤០ខេត្ត ព្រោះទឹកដី

ធំពេកពិបាកគ្រប់គ្រង។

៥. នៅក្រោយសម័យអង្គរគេបែងចែកតំបន់រដ្ឋបាលដូចម្តេចខ្លះ?

ចំ.  នៅក្រោសម័យអង្គរគេបែងចែកតំបន់រដ្ឋបាលដូចជា៖

•  គេបែងចែកទំរងរដ្ឋបាលជា៤តំបន់ទៅតាមទិសធំៗទាំង៤

•  តំបន់នីមួយៗដឹកនាំដោយមន្រ្តីធំម្នាក់ ។

•  តំបន់នីមួយៗចែកជាច្រើនស្រុក ខេត្ត ។

•  ស្រុកនីមួយៗទទួលខុសត្រូវដោយមន្រ្តីម្នាក់ជាចៅហ្វាយស្រុកដែលអមដោយមន្រ្តីមួយចំនួនដូចជារដ្ឋបាល យោធា តុលាការ។

 

ខ្លឹមសារទី៣៖ វិស័យកងទ័ព

១. តើគេចែកកងទ័ពជើងគោកខ្មែរជាប៉ុន្មានប្រភេទ?អ្វីខ្លះ?  

ចំ. គេចែកកងទ័ពជើងគោកជា ៤ ប្រភេទគឺ ៖

•  ថ្មើរជើង

•  ជើងទឹក 

•  ទ័ពចំណែក(មេ)

•  ទ័ពខ្មោច បិសាច ។

២. តើហេតុអ្វីបានជាខ្មែរយើងនិយមប្រើដំរីសម្រាប់ដឹកជញ្ជូន? 

ចំ. បានជាខ្មែរយើងនិយមប្រើដំរីសម្រាប់ដឹកជញ្ជូនព្រោះ ដំរីធន់នឹងការងារ មានមាឌធំ កម្លាំងខ្លាំង

ប្រើបានគ្រប់ស្ថានភាពផ្លូវ។

៣. តើអ្នកណាជាអ្នកបង្ហាត់បង្រៀនដំរីសង្រ្គាម?  

ចំ. អ្នកបង្ហាត់បង្រៀនដំរីសង្រ្គាមគឺ ពួកព្រាហ្មណ៍។

៤. តើទ័ពរទេះមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ? 

ចំ. ទ័ពរទេះមាន២ប្រភេទគឺ ៖ 

•  រទេះសេះ

•  និងរទេះគោ។

៥. ក្រៅពីទ័ពរទេះ តើមានទ័ពអ្វីខ្លះទៀត?  

ចំ. ក្រៅពីទ័ពរទេះ មានទ័ពទូក និងទ័ពខ្មោច បិសាច។

៦. តើទាហានត្រូវចេះក្បាច់គុនអ្វីខ្លះ? 

ចំ. ទាហានត្រូវចេះក្បាច់គុន ដូចជា៖

•  គុនដាវ 

•  គុនលំពែង 

•  ដំបង

•  ក្បាច់ប្រដាល់បុរាណ 

•  របៀបបាញ់ធ្នូរ 

•  បៀបប្រយុទ្ធលើរទេះ លើខ្នងដំរី 

•  និងរបៀបជិះសេះ។

•  ក្រៅពីក្បាច់ប្រយុទ្ធក៏មានរៀននូវវិជ្ជាការពារខ្លួនផ្សេងទៀតដូចជារៀននូវមន្តអាគមរៀនក្បួនតម្រារើសពេលវេលាល្អ ឬអាក្រក់ ។

៧. តើប្រជារាស្រ្តខ្មែរជាប់ជាកំណែនកងទ័ពចាប់ពីអាយុប៉ុន្មាន?  

ចំ. ប្រជារាស្រ្តខ្មែរជាប់កំណែនកងទ័ពចាប់ពីអាយុ១៨ឆ្នាំ ដល់៦០ឆ្នាំ។

៨. តើអ្នកដែលមានស្នាដៃល្អត្រូវធ្វើដូចម្តេច? ហេតុអ្វី?  

ចំ.  អ្នកដែលមានស្នាដៃល្អត្រូវបញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពដើម្បីជួយបង្ហាត់កងទ័ពឱ្យមានសមត្ថភាពខ្ពស់និង

ទទួលជោគជ័យក្នុងចម្បាំងការពារទឹកដី។

 

ខ្លឹមសារទី៤៖ វិស័យសង្គម

១. តើប្រជារាស្រ្តខ្មែរចែកជាប៉ុន្មានវណ្ណៈ? អ្វីខ្លះ?  

ចំ.  ប្រជារាស្រ្តខ្មែរចែកចេញជា ៥វណ្ណៈគឺ៖

•  រាជវង្ស

•  មន្រ្តី 

•  បព្វជិត 

•  អ្នកជា 

•  និង ទាសករ។

២. តើមន្រ្តីស្ថិតនៅក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈទីប៉ុន្មាន? 

ចំ. មន្រ្តីស្ថិតក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈទី១។

៣. តើមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានពួកណាខ្លះ?  

ចំ. មន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានពួកមន្រ្តីដែលគេនិយមហៅថាពួកនាម៉ឺន ជាថ្នាក់ដឹកនាំ។

៤. តើពួកមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានសិទ្ធិដូចម្តេច?  

ចំ. ពួកមន្រ្តីស្រទាប់ទី១មានសិទ្ធិខាងទ្រព្យសម្បត្តិដីធ្លី។ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះដែលធ្វើឱ្យពួកនាម៉ឺន

ជាវណ្ណៈស្រទាប់មនុស្សដែលមានអំណាចលើសគេ។

៥. តើប្រជារាស្រ្តចាត់ទុកជាពលរដ្ឋអ្វី?តើពួកគាត់ប្រកបរបរអ្វី? 

ចំ. ប្រជារាស្រ្តជាពលរដ្ឋសេរី ភាគច្រើនជាកសិករប្រកបរបរធ្វើស្រែចម្ការ។

៦. តើពួកពលរដ្ឋសេរីត្រូវជាប់បង់ពន្ធអ្វីខ្លះ? 

ចំ. ពួកពលរដ្ឋសេរីត្រូវជាប់បង់ពន្ធដី ជាប់កំណែនសង់បន្ទាយ ទីក្រុងឬជីកស្រះ។

៧. ក្រៅពីកសិករ តើមានពួកអ្វីទៀត?  

ចំ.  ក្រៅពីកសិករមានពួកសិប្បករនិងពាណិជ្ជករ(អ្នករកស៊ី)។

៨. តើគេបែងចែកពួកទាសករជាប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ?  

ចំ.  ពួកទាសករចែកចេញជា ៣ប្រភេទគឺ ៖

-ទាសករ ឬ ឈ្លើយសឹក(ខ្ញុំស្តេច)  

-ពលព្រះ ឬខ្ញុំវត្ត  

-អ្នកបម្រើតាមផ្ទះឬទាសា ទាសី(ខ្ញុំគេ)

 

ខ្លឹមសារទី៥៖  វិស័យវប្បធម៌

១. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះចន្ទរាជាមានសិលាចារឹកប៉ុន្មានផ្ទាំង? មានអ្វីទៀត?  

ចំ.  នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះចន្ទរាជាមានសិលាចារឹក៤០ផ្ទាំងក្រៅពីនេះមានសាស្រ្តាស្លឹករឹតក្រាំងគម្ពីរ។

២. តើសិលាចារឹកទាំងនោះភាគច្រើនអធិប្បាយពីអ្វី?  

ចំ.  សិលាចារឹកទាំងនោះភាគច្រើនអធិប្បាយពីព្រះរាជា ប្រោសខ្ញុំឱ្យទៅជាអ្នកជា ការបំបួស ការបន់

ស្រន់…។

៣. តើក្រោយមកទៀត សិលាចារឹកបានអធិប្បាយពីអ្វី?

ចំ.  ក្រោយមកទៀតគេឃើញមានអក្សរដែលចារលើសាស្រ្តាស្លឹករឹតនិង ក្រាំង អធិប្បាយពីក្បួនច្បាប់

ផ្សេងៗរហូតដល់អក្សរសិល្បិ៍បែបពុទ្ធិនិយម។

៤. តើនៅសម័យក្រោយអង្គរ គម្ពីរ ក្បួនខ្នាតត្រូវបាត់បង់ដោយសារអ្វី? 

ចំ. នៅសម័យក្រោយអង្គរ គម្ពីរ ក្បួនខ្នាតត្រូវបាត់បង់ដោយសារ សង្រ្គាម។

៥. តើសៀមបានបំផ្លាញបន្ទាយលង្វែកនៅឆ្នាំណា?  

ចំ. សៀមបានបំផ្លាញបន្ទាយលង្វែកនៅឆ្នាំ១៥៩៤។

៦. តើក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងប្រទេសខ្មែរគោរពសាសនាអ្វី?  

ចំ. ក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងប្រទេសខ្មែរគោរពសាសនាព្រះពុទ្ធសាសនា។

៧.តើការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានៅរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងមាននិកាយប៉ុន្មាន?អ្វីខ្លះ? 

ចំ. ការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានៅរជ្ជកាលព្រះអង្គដួងមាននិកាយ២ គឺ មហានិកាយ និង ធម្មយុត្តិនិកាយ។

៨. ចូរនិយាយពីការគោរពសាសនារបស់ប្រជាជនសម័យអង្គររហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ចំ. ការគោរពសាសនា ពីសម័យអង្គររហូតដល់សព្វថ្ងៃរបស់ប្រជាជនខ្មែរគោរពសាសនាពីរគឺ៖

•  ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនា

•  សម័យក្រោយអង្គរ គេគោរពពុទ្ធសាសនាបែបហិនយាន ប្រើភាសាបាលី មិនដូចនៅសម័យអង្គរ ប្រើភាសាសំស្រ្កឹតលាយជាមួយភាសាខ្មែរបុរាណ ។

•  ទោះបីខ្មែរកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនក៏ដោយ ក៏នៅក្នុងពិធីបន់ស្រន់ផ្សេងៗដូចជាការសុំទឹកភ្លៀង ការសែនអ្នកតា ឬ ការសែនព្រេនជាពិសេសក្នុងពេលបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ គេឃើញមានពិធីបូជាតាមបែប

ព្រហ្មញ្ញសាសនា ។

      ដូចនេះប្រពៃណីខ្មែរយើងមានទាំងពីរ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនានៅជាមួយគ្នា។