ជំពូកទី១៖ កោសិកា
មេរៀនទី២ រូបផ្គុំនិងនាទីកោសិកា
មេរៀនសង្ខេប
សេចក្តីផ្តើម
លោកអង់តូនវ៉ាន់ឡឺវិនហុក ជីវវិទូជនជាតិអាឡឺម៉ង់បានផលិតមីក្រូទស្សន៍ដំបូងគេបង្អស់។ លោក រ៉ូប៊ែ ហ៊ូក ជនជាតិអង់គ្លេសបានប្រើមីក្រូទស្សន៍សង្កេតមើលចំណិតស្តើងៗនៃប្ញសរុក្ខជាតិ។ គាត់ឃើញបន្ទប់តូចៗជាច្រើនតម្រៀបគ្នានៅក្នុងប្ញសរុក្ខជាតិ។ គាត់បានហៅបន្ទប់តូចៗទាំងនោះថា កោសិកា។
Roberhook
1635-1703
១.ធាតុកោសិកានិងនាទី
មានកោសិកាច្រើនប្រភេទណាស់ដែលមានទំហំ និងរូបរាងខុសៗគ្នា។ ឧ.មនុស្សពេញវ័យមានកោសិកាប្រហែល 1018 ហើយកោសិកានីមួយៗមានអង្កត់ផ្ចិតប្រហែលពី ៥ ទៅ ២០ 𝜇𝑚។
កោសិកាទាំងអស់មានលក្ខណៈជាមូលដ្ឋានបីយ៉ាង គឺ មានភ្នាស ស៊ីតូប្លាស និងណ្វៃយ៉ូ។តាមការសង្កេតដោយមីក្រូ
ទស្សន៍អេឡិចត្រូនិច កោសិកាបង្ហាញនូវធាតុនីមួយៗរបស់វាដូចខាងក្រោម៖
១.១.ភ្នាសសែលុយឡូស (Cellulose membrane)
ភ្នាសសែលុយឡូសមានតែចំពោះរុក្ខជាតិ សារាយ និងបាក់តេរីខ្លះតែប៉ុណ្ណោះ។ វាមាននាទីជួយការពារ និងទ្រទ្រង់រុក្ខជាតិឱ្យ
លូតត្រង់ឡើងលើ។ ភ្នាសនេះមានរន្ធតូចៗដែលអនុញ្ញាតឱ្យទឹក អុកស៊ីសែន ឧស្ម័នកាបូនិច និងសារធាតុដទៃទៀតឆ្លងកាត់ចេញ
និងចូលកោសិកាបាន។
១.២.ភ្នាសកោសិកា (Cell membrane)
ភ្នាសស៊ីតូប្លាសមានរន្ធតូចៗជាច្រើនសម្រាប់ឱ្យសារធាតុឆ្លងកាត់ ហើយរារាំងសារធាតុធំៗមិនឱ្យឆ្លងកាត់។ វាជាភ្នាស
ជម្រាបជ្រើស។ ភ្នាសទាំងនេះកើតពីស្រទាប់លីពីតពីរស្រទាប់ហៅថា ស្រទាប់លីពីតទ្វេ។ ស្រទាប់នីមួយៗបង្កឡើងដោយ
បណ្តុំផូស្វាតមួយម៉ូលេគុល និងអាស៊ីតខ្លាញ់ពីរម៉ូលេគុលហៅថា ផូស្វរលីពីត។
១.៣.ណ្វៃយ៉ូ (Nucleus)
ជាមានទម្រង់ជាដុំមូល ធំ ស្រអាប់ស្ថិតនៅក្នុងកោសិកា។ ជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ត្រួតពិនិត្យសកម្មភាពកោសិកា។
ណ្វៃយ៉ូមានផ្ទុកអាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិចពីរប្រភេទគឺ DNA និង RNA ។ DNAមាននាទីផ្ទុកព័ត៌មានសេនេទិចដែលជា
ប្លង់សាងសង់ប្រូតេអ៊ីន។ RNAមាននាទីចម្លងព័ត៌មានសេនេទិចរបស់DNAនៅក្នុងណ្វៃយ៉ូ រួចដឹកនាំសំយោគប្រូតេអ៊ីននៅ
ក្នុងស៊ីតូប្លាសលើរីបូសូម។ DNA និង RNA មានមុខងាររួមក្នុងការសំយោគប្រូតេអ៊ីន។
ក.ភ្នាសណ្វៃយ៉ូ (Nuclear membrane)
ជាភ្នាសស្តើងរុំព័ទ្ធណ្វៃយ៉ូ ដែលខណ្ឌចែកដាច់រវាងណ្វៃយ៉ូនិងស៊ីតូប្លាស។ភ្នាសនេះមានពីរស្រទាប់ហើយមានរន្ធតូចៗរាយ
ប៉ាយស្មើគ្នា សម្រាប់ឱ្យសារធាតុផ្សេងៗឆ្លងកាត់បាន។
ខ.ក្រូម៉ាទីន (Chromatin)
ជាបណ្តាញសរសៃឆ្មាៗស្ថិតនៅក្នុងណ្វៃយ៉ូ។ វាផ្ទុកសម្ភារៈតំណពូជ។ ក្រូម៉ាទីនកើតឡើងពីDNA និងប្រូតេអ៊ីនពិសេស
មួយ(អ៊ីស្តូន)។ ពេលធ្វើចំណែកក្រូម៉ាទីនរួញខ្លីក្លាយជាក្រូម៉ូសូម។ ចំនួនក្រូម៉ូសូមក្នុងកោសិកាអឺការីយ៉ូតខុសគ្នាពី
ប្រភេទភាវរស់មួយទៅភាវរស់ទៀត។ ឧ. កោសិកាមនុស្សមានក្រូម៉ូសូម 2n=46 , ឆ្កែមានក្រូម៉ូសូម 2n=78 ។
គ.នុយក្លេអូល (Nucleolus)
នុយក្លេអូលមានរាងជាដុំមូលស្ថិតនៅក្នុងណ្វៃយូ។ វាបាត់រូបរាងនៅពេលកោសិកាចែកខ្លួន ហើយលេចរូបរាងឡើងវិញនៅ
ក្នុងកោសិកាកូន។ នុយក្លេអូលកើតពី RNA និងប្រូតេអ៊ីន។
១.៤.ធាតុកោសិកាក្នុងស៊ីតូប្លាស (Cytoplasmic Organelles)
ស៊ីតូប្លាសជាសារធាតុខាប់អន្ធិលបង្កឡើងដោយសមាសធាតុសរីរាង្កជាច្រើនដូចជា គ្លុយស៊ីត លីពីត ប្រូទីត ទឹក និងអំបិល
ខនិជ។ នៅក្នុងស៊ីតូប្លាសមានធាតុតូចៗជាច្រើនហៅថា ធាតុកោសិកា។ ធាតុកោសិកាដែលមាននៅក្នុងស៊ីតូប្លាសមាន
ដូចជា មីតូកុងឌ្រី រីបូសូម រេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាស ប្រដាប់កុលស៊ី លីសូសូម វ៉ាគុលអូល ប្លាស និង សង់ទ្រីយ៉ូល។
ក.មីតូកុងឌ្រី (Mitochondrion)
ជាធាតុកោសិកាដែលមានរាងជាកូនដំបង។ វាមានភ្នាសពីរស្រទាប់គឺស្រទាប់ក្រៅរុំព័ទ្ធធាតុកោសិកានិងស្រទាប់ក្នុងមាន
រាងជាផ្នត់ៗ។ មីតូកុងឌ្រីជាកន្លែងផ្ទុកថាមពល។
ខ.រីបូសូម (Ribosomes)
ជាធាតុកោសិកាដែលមានទម្រង់ជាគ្រាប់ៗស្ថិតនៅក្នុងស៊ីតូប្លាសនៃកោសិកា។ វាជាធាតុកោសិកាដែលតូចជាងគេ
(តូចជាង25nm)។ រីបូសូមបង្កឡើងពី RNA និងប្រូតេអ៊ីន។ រីបូសូមជាកន្លែងសំយោគប្រូតេអ៊ីន ហើយប្រូតេអ៊ីនដែល
សំយោគហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់រេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាស។
គ.រេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាស (Endoplasmic reticulum)
ជាបណ្តាញបំពង់ដែលភ្ជាប់ចេញពីណ្វៃយ៉ូ ហើយខ្លះទៀតនៅរាយប៉ាយក្នុងស៊ីតូប្លាស។រេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាសមានពីរគឺ
រេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាសរលីង(គ្មានរីបូសូម) និងរេទីគុយឡូមអង់ដូប្លាសគ្រើម(មានរីបូសូម)។វាមាននាទី សំយោគ ស្តុក
ទុក និង ដឹកនាំ។
ឃ.ប្រដាប់កុលស៊ី (Golgi apparatus)
ជាថង់ឬបំពង់សំប៉ែតដែលស្ថិតនៅក្បែរណ្វៃយ៉ូ។ មាននាទីកែច្នៃប្រូតេអ៊ីន និងវេចខ្ចប់ជាថ្មី រួចបញ្ជូនទៅក្រៅកោសិកាតាម
ភ្នាសកោសិកា។
ង.លីសូសូម (Lysosomes)
ជាធាតុកោសិកាដែលមានទម្រង់ជាគ្រាប់តូចៗព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នាស។ វាផ្ទុកសារធាតុគីមីនិងអង់ស៊ីមចាំបាច់សម្រាប់
រំលាយអាហារ។ លីសូសូមមាននាទីរំលាយធាតុកោសិកាចាស់ៗនិងគ្មានប្រយោជន៍។លីសូសូមមានតែចំពោះកោសិកា
សត្វទេ។
ច.វ៉ាគុយអូល (Vacuole)
ជាថង់ស្តុកទុកទឹក អំបិល អាហារផ្សេងៗ និងកាកសំណល់។ កោសិការុក្ខជាតិមានវ៉ាគុយអូលធំជាងកោសិ
កាសត្វ។
ឆ.ប្លាស (Plastid)
ប្លាស គឺជាថង់តូចៗដែលមានតែនៅក្នុងកោសិការុក្ខជាតិ(កោសិកាសត្វគ្មានទេ)។ ប្លាសមានពីរស្រទាប់មាន នាទីផ្ទុក
អាហារ និងជាតិពណ៍ផ្សេងៗ។ ប្លាសមានបីប្រភេទគឺ៖
ក្លរ៉ូប្លាស៖ ជាប្លាសផ្ទុកជាតិពណ៌បៃតងហៅថា ក្លរ៉ូប្លាសសម្រាប់ធ្វើរស្មីសំយោគដើម្បីផលិតគ្លុយកូស។
ក្រូម៉ូប្លាស៖ ជាប្លាសផ្ទុកជាតិពណ៌ផ្សេងៗ ក្រៅពី ពណ៌បៃតងមានដូចជា ពណ៌ក្រហម លឿង ស្វាយ និងពណ៌ទឹកក្រូច
ជាដើម។
ឡឺកូប្លាស៖ ជាប្លាសគ្មានពណ៌វាផ្ទុកអាមីដុង។
ជ.សង់ទ្រីយ៉ូល (Centriole)
សង់ទ្រីយ៉ូល គឺជាធាតុកោសិកាមានរាងស៊ីឡាំងតូចៗ ត្រួតលើគ្នាវាមាននាទីបង្កើត ប៉ូលនៃកោសិកានៅពេល កោសិកាធ្វើ
ចំណែក។ សង់ទ្រីយូលនីមួយៗ កើតឡើងពីបំពង់ប្រូតេអ៊ីនតូចៗ ផ្គុំគ្នាបីៗចំនួន៩តម្រៀបគ្នាជារង្វង់មូល។
២.បន្សាយនិងអូស្មូស
កោសិកាត្រូវការអាហារ អុកស៊ីសែន ទឹក សម្រាប់ការលូតលាស់ធំធាត់។ កោសិកាត្រូវការអាហារនិងបញ្ចេញ កាក
សំណល់ពីកោសិកាដើម្បីឱ្យកោសិកាមានលំនឹង។ សារធាតុឆ្លងកាត់ភ្នាសកោសិកាប្រព្រឹត្តទៅតាមរបៀបបីយ៉ាងគឺបន្សាយ
អូស្មូស និងដំណឹកនាំសកម្ម។
២.១.បន្សាយ (Diffusion)
តើបន្សាយគឺជាអ្វី?ជាចលនារបស់ម៉ូលេគុលឬអ៊ីយ៉ុង ពីតំបន់ដែលមានកំហាប់ខ្ពស់ទៅតំបន់ដែលមានកំហាប់ទាប។
កាលណាតំបន់ទាំងពីរនេះ មានកំហាប់ស្មើគ្នាបន្សាយត្រូវបានបញ្ឈប់។ បន្សាយមាននាទីសំខាន់ណាស់ សម្រាប់ឱ្យសារ
ធាតុផ្សេងៗចេញចូលក្នុងកោសិកាបាន បើគ្មានបាតុភូតបន្សាយទេ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅរបស់កោសិកា នឹងត្រូវបានអាក់ខាន
នោះកោសិកានឹងស្លាប់។
២.២.អូស្មូស (Osmosis)
អូស្មូសជាបន្សាយនៃម៉ូលេគុលទឹកឆ្លងកាត់ភ្នាសអឌ្ឍជ្រាបពីតំបន់ដែលមានកំហាប់រលាយទាបទៅតំបន់ដែលមានកំហាប់
រលាយខ្ពស់។
លំនាំផ្សេងៗនៃបាតុភូតអូស្មូស
ក.ទឹកចេញពីកោសិកា
ហេតុអ្វីបានជាទឹកសាយចេញពីកោសិកា?នៅពេលដែលទឹកសាយចេញពីកោសិកាតើប្អូនសង្កេតកោសិកាមានលក្ខណៈ
ដូចម្តេច?តើសូលុយស្យុងដែលធ្វើឱ្យកោសិការួមតូចគឺអ្វី?ចំពោះរុក្ខជាតិ វ៉ាគុយអូលរួមតូចដោយសារការបាត់បង់ទឹក។
បាតុភូតនេះហៅថា ប្លាស្មូលីស។
ខ.ទឹកចូលកោសិកា
ហេតុអ្វីបានជាទឹកសាយចូលកោសិកា?នៅពេលដែលទឹកចូលកោសិកាតើប្អូនសង្កេតកោសិកាមានលក្ខណៈដូចម្តេច?
តើសូលុយស្យុងដែលធ្វើឱ្យកោសិការីកធំគឺអ្វី?ចំពោះរុក្ខជាតិ វ៉ាគុយអូលរីកធំពេញដោយទឹក។បាតុភូតនេះហៅថា សម្ពាធ
ប៉ោង ឬ ដេប្លាស្មូលីស។
គ.អចលនាទឹក
កាលណាកំហាប់សូលុយស្យុងនៅក្នុងនិងកៅកោសិកាស្មើគ្នានោះគឺ គ្មានចលនាទឹកចេញនិងចូលកោសិកាទេ។
សូលុយនេះហៅថា អ៊ីសូតូនិច។បាតុភូតអូស្មូសមានសារៈសំខាន់ណាស់ ចំពោះរុក្ខជាតិ។ វាធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិស្រូបទឹកពីដីបាន
តាមរោមជញ្ជក់នៃប្ញស។
៣.ដំណឹកនាំ
ដំណឹកនាំមានពីរ គឺដំណឹកនាំសកម្ម និងដំណឹកនាំអកម្ម។
ដំណឹកនាំសកម្ម គឺជាដំណឹកនាំទាំងឡាយណា ដែល ប្រើប្រាស់នូវថាមពល។ ឧទាហរណ៍ ៖ អ្នកជិះកង់ឡើង ទីទួលអ្នក
ត្រូវប្រឹង ដើម្បីធាក់កង់ដោយប្រើប្រាស់ ថាមពល។
· ដំណឹកនាំអកម្ម គឺជាដំណឹកនាំទាំងឡាយណា ដែលមិនប្រើប្រាស់នូវថាមពល។ ឧទាហរណ៍៖ ការជិះកង់ចុះពីទីទួលមកវិញ។
· បន្សាយ និងអូស្មូសជាដំណឹកនាំអកម្ម ព្រោះវា មិនបានប្រើប្រាស់នូវថាមពលទេ ម៉ូលេគុលនៃសារធាតុផ្សេងៗឆ្លងកាត់ភ្នាស
កោសិកា ដោយមិនប្រើប្រាស់ថាមពល គឺប្រើប្រាស់នូវកម្រិតកំហាប់នៃសារធាតុរលាយ។
